Mikrowykłady z historii prawa - cechy

niezweryfikowane

I. Powstanie miasta lokacyjnego i narodziny samorządu (1257–1320)

1257

Lokacja Krakowa na prawie magdeburskim

1264

Statut kaliski - prawa dla społeczności żydowskiej

-

1287–1288

-

Obrona Krakowa przed najazdem tatarskim

1291

Przywilej lutomyski Wacława II. Król potwierdził prawa, zwyczaje i wolności Krakowa oraz innych miast małopolskich, wzmacniając ciągłość ich samorządu.

-

1311-1329

1311-1312 Bunt wójta Alberta. Likwidacja dziedzicznego wójtostwa. Król przejął urząd wójtaw Poznaniu 1314 Bunt wójta Przemka i wykup wójtostwa przez króla. 1314 we Wrocławiu jako okres zaburzeń wewnętrznych W efekcie tych wydarzeń doszło do wymuszonego na patrycjacie poszerzenia Rady Miejskiej. Składała się ona dotąd z 8 członków, jednak w 1314 roku powiększono ją do 14 osób, dodając do dotychczasowych rajców 6 rzemieślników. Był to początek szerszego procesu dopuszczania rzemieślników do współrządzenia miastem – już w następnym roku (1315) ustalono, że połowę składu 12-osobowej rady będą tworzyć przedstawiciele cechów, co trwało aż do 1320 roku Wykupienie dziedzicznego wójtostwa we Wrocławiu miało miejsce w latach 1324–1329

II. Samorząd rady miejskiej i początki reprezentacji pospólstwa (1320–1418)

1343	Pokój kaliski - jako gwaranci (dwa dokumnty) występowały miasta Z Wielkopolski: Poznań, Kalisz, Włocławek oraz Brześć Kujawski, Z Małopolski: Kraków, Sandomierz oraz Nowy Sącz

1356

Sąd Wyższy Prawa Niemieckiego na zamku w Krakowie jako najwyższej instancji odwoławczej dla miast Korony; czym innym był małopolski Sąd Sześciu Miast, choć oba były dwiema instancjami wyższego sądownictwa prawa niemieckiego w Koronie. Pierwszy miał charakter bardziej królewski i ogólnopaństwowy, drugi regionalny i bardziej związany z korporacją miast małopolskich. Oba łączyło to, że sędziami byli przedstawiciele stanu mieszczańskiego, co stanowiło element autonomii miejskiej, choć oba działały w ramach porządku prawnego monarchii.

1370 r.: Król Ludwik Węgierski, zabiegając o sukcesję dla swoich córek, musiał oddzielnie starać się o poparcie Krakowa i Poznania

1374

Kraków

Porządek ogniowy Na cechy nałożono obowiązki związane z bezpieczeństwem przeciwpożarowym, rozszerzając ich funkcje publiczne.

1375

Kraków

Strajk czeladzi piekarskiej – najstarszy znany konflikt pracowniczy na ziemiach polskich. Nie był buntem przeciw patrycjatowi, lecz przeciw mistrzom cechowym.

1378

Gdańsk

bunt cechów Głównego Miasta przeciw radzie miejskiej. Rzemieślnicy wystąpili przeciw monopolowi patrycjatu kupieckiego, domagając się większego wpływu na zarząd miasta, kontroli finansów i ograniczenia polityki gospodarczej korzystnej dla wielkich kupców. Przywódcami byli Herman von Ruden i Peter Moldenhauer. Bunt został stłumiony przez władze krzyżackie, które poparły radę miejską.

1382–1385 r. (Wojna domowa w Wielkopolsce): Miasta odegrały decydującą rolę w odrzuceniu kandydatury Siemowita IV Mazowieckiego . Brześć Kujawski nie wpuścił go do miasta, Kalisz wytrzymał oblężenie, a Kraków w 1383 r. stanowczo zabronił księciu wjazdu i rezydowania w swoich granicach . 1384 r. (Konfederacja radomska): W celu opanowania chaosu powołano komisje bezpieczeństwa, w których skład, obok rycerstwa, weszło po dwóch mieszczan z Krakowa, Sandomierza, Sieradza i Łęczycy oraz po jednym z Poznania i Kalisza

1389

Wrocław

Memoriał trzydziestu cechów skierowany do króla Wacława IV. Rzemieślnicy domagali się udziału w rządach miasta, kontroli finansów oraz reformy sądownictwa miejskiego. Konflikt miał charakter pokojowy.

1396

Kraków

Protest cechu rzeźników przeciw ograniczeniom handlu mięsem narzucanym przez radę miejską. Źródła potwierdzają konflikt, choć jego przebieg pozostaje słabo znany.

1396

Kraków

Pierwsza królewska taksa cen. Jagiełło Najstarsze udokumentowane taksy królewskie (z lat 1396 i 1414) dotyczyły wyłącznie stolicy . Król powoływał wtedy specjalne komisje, które we współpracy z krakowskimi rajcami ustalały ceny

1409 r.: Król Władysław Jagiełło, szukając środków na wojnę z Zakonem, zwrócił się o pomoc bezpośrednio do miast. Krakowscy rzeźnicy jako pierwsi ofiarowali 73 grzywny, co świadczyło o rosnącej roli finansowej rzemiosła w polityce obronnej . 1418 r.: W Krakowie uchwalono powstanie instytucji „16 mężów” (8 kupców i 8 rzemieślników), bez których zgody rada miejska nie mogła nakładać nowych podatków ani stanowić wilkierzy

1409

Kraków

Dobrowolna składka cechów na wojnę z zakonem krzyżackim

1377 bunt cechów Browarników wsparł związany bezpośrednio z produkcją piwa cech bednarzy; przyłączyły się cechy rzeźników (z Tilem Schultem na czele) i szewców (z Tiedemanem Echardesem na czele), szczególnie odczuwające napływ towarów importowanych.

1411 bunt mieszczan przeciw Krzyżakom

1411 r.: Przedstawiciele Krakowa, Poznania i Kalisza brali udział w zawieraniu I pokoju toruńskiego . 1413 r.: Reprezentanci miast uczestniczyli w procesach polsko-krzyżackich (misja Benedykta Makraya), gdzie ich zeznania i dokumenty stanowiły dowody w sporach terytorialnych

III. próby sił 1418-1521

==

???

???

==

Gdańsk

==

1416

Gdańsk

Największy bunt miejski w państwie krzyżackim. Pospólstwo obaliło radę miejską i przejęło władzę. Po interwencji Zakonu bunt został krwawo stłumiony, a przywódcy straceni.

1418

Kraków

Powołanie 16 Mężów. Po raz pierwszy pospólstwo uzyskało stałą reprezentację uczestniczącą w kontroli podatków i decyzji rady miejskiej

1418

Wrocław

Największy bunt cechów na Śląsku. Rzemieślnicy wtargnęli do ratusza, zabili kilku rajców i burmistrza. Po interwencji Zygmunta Luksemburskiego przywódcy zostali straceni, a autonomia miasta ograniczona.

1422	Statut niepołomicki.** Próbował ograniczyć działalność związków gospodarczych uznawanych za szkodliwe dla dobra publicznego, choć jego praktyczne znaczenie pozostaje dyskusyjne.

1423	Statut warcki.** Wprowadził system taks wojewodzińskich i zwiększył kontrolę państwa nad cenami oraz działalnością gospodarczą miast.

1425): Wrocław (Od tego roku miasto na trwałe przejęło pełnię władzy politycznej, wojskowej i fiskalnej w swoim księstwie, a jego senior (pierwszy rajca) występował jako namiestnik monarszy

1428

Szczecin

Bunt części cechów przeciw dominacji patrycjatu oraz polityce gospodarczej rady miejskiej. Konflikt miał ograniczony zasięg, ale wpisywał się w falę wystąpień cechowych miast hanzeatyckich.

1434 (Elekcja Władysława Warneńczyka): W wyborze władcy uczestniczyli rajcy lub ławnicy z 23 miast ze wszystkich dzielnic Królestwa, co uznaje się za wyraźny znak ich wysokiej pozycji politycznej

1453 (Sejm w Piotrkowie): Mieszczanie stanowili tak istotną grupę, że obradowali w osobnej izbie, oddzielnie od rady królewskiej i rycerstwa, co przypominało rozwinięte systemy parlamentarne Anglii czy Francji

1454

Poznań

Pospólstwo wymusiło reformę ustroju miejskiego i uzyskało udział przedstawicieli cech w kontroli finansów miasta.

1454	Statuty nieszawskie.** Umocniły polityczną pozycję szlachty i rozpoczęły proces ograniczania wpływu miast na życie państwowe.

1455–1457

Gdańsk

Bunt Martina Koggego. Drobni kupcy i rzemieślnicy wystąpili przeciw nadmiernym podatkom wojennym oraz dominacji wielkiego patrycjatu. Bunt zakończył się egzekucją przywódcy.

1456

Toruń

Po wojnie trzynastoletniej doszło do poważnego konfliktu między pospólstwem a radą miejską dotyczącego podatków i udziału w rządach. Zakończył się zwycięstwem patrycjatu i represjami wobec uczestników.

1457

Gdańsk, Toruń

r. Kazimierz Jagiellończyk wydał dwa wielkie przywileje dla miast Prus Królewskich: 15 maja 1457 r. dla Gdańska, którym nadał nowy ustrój miasta poprzez połączenie jego części pod egidą dominującego Głównego Miasta, oraz 26 sierpnia 1457 r. w Malborku dla Torunia, którym zatwierdził inkorporację Nowego Miasta Torunia do Starego Miasta, dokonaną w 1454 r.

1458

Wrocław

Po koronowaniu na króla Czech Jerzego z Podiebradów roku większość miast śląskich z czasem złożyła mu hołd, jednak Wrocław kategorycznie odmówił m.in. z uwagi na to że był utrakwistą (umiarkowanym husytą). Po 1466 i klątwie papieża otwarcie wystąpił przeciw władcy. to przykład sytuacji, w której miasto stanęło w otwartej rebelii przeciw własnemu monarsze z powodów religijnych i politycznych, ostatecznie doprowadzając do zmiany władzy na Śląsku i związania go na pewien czas z koroną węgierską.

1461

Kraków

Andrzeja Tęczyńskiego, starostę rabsztyńskiego**, został on zabity: > **16 lipca 1461 roku** w kościele franciszkanów w Krakowie

1475

Kraków

Wykup wójtostwa przez radę miejską.** Rada przejęła pełnię władzy wykonawczej w mieście, kończąc wielowiekowy proces budowy samorządu.

1496	Statut piotrkowski.** Zakazał mieszczanom nabywania dóbr ziemskich i ograniczył ich możliwości awansu społecznego, wzmacniając przewagę szlachty.

1505	Nihil Novi.** Dominacja sejmu szlacheckiego utrwaliła marginalizację polityczną mieszczaństwa.

1517

Gdańsk

Wystąpienia pospólstwa przeciw patrycjatowi związane z kryzysem, gospodarczym i narastającymi wpływami reformacji.

??

IV. Samorząd pod kontrolą państwa szlacheckiego (1525–1611)

Gdańsk

1518

Poznań

Król Zygmunt I Stary zatwierdził udział 24 elektów reprezentujących pospólstwo w wyborach władz miejskich, ograniczając monopol patrycjatu.

1519

Lwów

Konflikt między pospólstwem a radą miejską dotyczący zamknięcia dostępu do urzędów miejskich.

1521/1524

Kraków

Powstanie trzeciego ordynku w Krakowie, złożonego początkowo z 12 kupców i 20 starszych cechowych. 1524: Dekret króla Zygmunta I dla Krakowa, nakazujący radzie „czynienie liczby” (rozliczeń finansowych) przed przedstawicielami pospólstwa (tzw. Quadragintaviratus)

1522

Lublin

Źródła wskazują na poważny konflikt między rzemieślnikami a radą miejską dotyczący podatków i finansów, jednak jego przebieg jest słabo udokumentowany i nie ma pewności, czy miał charakter zbrojnego buntu. Ustanowienie trzeciego ordynku w Lublinie ?

1522–1526

Gdańsk

Wielki Bunt Gdański. Największa rewolta miejska w dziejach Polski przed XVIII wiekiem. Pospólstwo przejęło władzę, wprowadziło reformy religijne i ustrojowe. Zakończyła ją interwencja Zygmunta I Starego, egzekucje przywódców i przywrócenie dawnego ustroju. Konstytucje Zygmunta Starego dla Gdańska 1526 (20 lipca) powołujące tzw. Stu Mężów (Centumviri) jako reprezentację pospólstwa po stłumieniu rozruchów w mieście

1525–1530

Warszawa

Konflikty między pospólstwem a patrycjatem doprowadziły do utworzenia Trzeciego Ordynku, reprezentującego ogół mieszczan. 1530 (11 stycznia): Przywilej Zygmunta I dla Warszawy powołujący organ złożony z 12 mężów.

1536

Kraków

Nowy statut cechu rzeźników.** Zreformował organizację jednego z najważniejszych krakowskich cechów, dostosowując ją do nowych warunków gospodarczych.

1538	zakaz nabywania dóbr ziemskich przez mieszczan i plebejuszy Jest to jedno z najważniejszych postanowień sejmu piotrkowskiego 1538 r. Źródło przytacza dosłownie zakaz kupowania dóbr dziedzicznych oraz unieważnienie wpisów do ksiąg ziemskich.

1548 (około)

Kraków

Rozszerzenie trzeciego ordynku w Krakowie do 40 osób (Quadragintaviri)

1560

Warszawa

Rozszerzenie reprezentacji w Warszawie do 20 osób (tzw. Vigintivirat)

1566 (6 sierpnia)

Warszawa

Potwierdzenie warszawskiego Vigintiviratu przez Zygmunta Augusta

1565	starostowie zyskali dodatkowe narzędzie kontroli – rady miejskie musiały składać im rachunki z dochodów pod pretekstem sprawdzania funduszy na obronność (fortyfikacje)

1611	W hierarchii ziemskiej starostowie grodowi zostali ostatecznie umieszczeni

1579–1580

Warszawa

Uchwała rady Warszawy (1579) i przywilej Stefana Batorego (1580) regulujące udział trzeciego ordynku w wyborach burmistrza

1576–1577

Lwów

Wielki spór mieszczan z radą miejską zakończony utworzeniem Kolegium 40 Mężów. 1578: Organizacja trzeciego ordynku we Lwowie na wzór krakowski

• • 1554 – Pierwsza wzmianka o podwojewodzim krakowskim.**

Urząd ten odgrywał coraz większą rolę w kontroli rynku, cen oraz działalności gospodarczej miast.

• • 1565 – Reforma miar i wag.**

Ujednoliciła system miar w Koronie, zwiększając kontrolę państwa nad handlem.

• • 1569 – Unia lubelska.**

Utrwaliła dominację polityczną szlachty w państwie, co pośrednio osłabiło znaczenie mieszczaństwa.

• • 1575 – Obowiązki obronne cechów.**

Precyzyjnie określono zadania poszczególnych cechów w systemie obrony miasta.

• • 1581 – Ochrona magistratów.**

Państwo objęło większą ochroną prawną urzędników miejskich przed samowolą szlachty.

• • 1590 – Taksy podwojewodziego.**

Kontrola cen przeszła w większym stopniu w ręce administracji państwowej.

• • 1611 – Konstytucja o jurysdykcji miejskiej.**

Potwierdziła odrębność sądownictwa miejskiego, jednocześnie pokazując postępujące ograniczanie jego samodzielności przez państwo.

Kryzys samorządu i reformy oświeceniowe (1611–1764)

1608

Warszawa

Uchwały w Warszawie wzmacniające kontrolę gminnych nad kasą miejską, ale jednocześnie wprowadzające wymóg, by ławników wybierać tylko spośród członków trzeciego ordynku (początek oligarchizacji)

1623–1626

Kraków

Kluczowe konfrontacje z radą w Krakowie, które instytucja 40 Mężów przegrała, zaczynając tracić charakter reprezentacji ogółu mieszczan na rzecz organu podporządkowanego radzie

1658–1659

Gdańsk

Ostry spór w Gdańsku, w wyniku którego rada musiała oddać zarząd dochodami miasta komisjom z udziałem delegatów wszystkich trzech ordynków

1668

Kraków

Król Jan Kazimierz nadaje przywileje krakowskiemu bractwu zaprzysiężonych mieszczan, które faktycznie przejęło dotychczasowe uprawnienia trzeciego ordynku

1678

Gdańsk

Mediacja królewska w Gdańsku, która zwiększyła liczbę głosów cechów w trzecim ordynku (z 4 do 8) i ograniczyła wpływ rady na jego skład

1682

Lwów

Dekret Jana III Sobieskiego dla Lwowa, wyznaczający 3-letnią kadencję dla Quadragintaviratu

1688

Warszawa

Cechy warszawskie zapewniły sobie ustawowo 1/3 miejsc w trzecim ordynku

1693

Poznań

Dekret Jana III Sobieskiego dla Poznania, który wprowadzając dożywotność urzędów miejskich, przerwał niemal dwustuletnią tradycję wpływów rzemieślniczych na władze (rada zyskała prawo obsadzania trzeciego ordynku bez opinii miasta)

1748–1752: Ostatnia wielka walka pospólstwa z patrycjatem w Gdańsku, zakończona gwarancją zasiadania kupców w radzie i ławie

1753: Dekret finalny Augusta III dla Lwowa, rozstrzygający długotrwałe spory rady z gminą na korzyść tej drugiej

1791 (kwiecień): Ustawa o miastach królewskich Sejmu Czteroletniego, która zlikwidowała dawne instytucje prawa magdeburskiego i podział na ordynki, wprowadzając jednolite magistraty

1793: Sejm grodzieński potwierdził zniesienie dawnych struktur (w tym jurydyk) i ujednolicenie zarządu miejskiego

1672–1673

Lwów

Po opuszczeniu miasta przez część patrycjatu podczas zagrożenia tureckiego doszło do gwałtownego konfliktu politycznego między pospólstwem a elitą miejską.

1679–1682

Lwów

Masowa odmowa płacenia podatków przez cechy i długoletni spór z radą miejską zakończony korzystnym dla rzemieślników rozstrzygnięciem królewskim.

1693

Poznań

Nieudana próba ograniczenia monopolu patrycjatu zakończona utrwaleniem jego pozycji.

1739–1753

Lwów

Długotrwały konflikt sądowy między pospólstwem a radą miejską zakończony wyrokiem Augusta III nakładającym wysoką karę finansową na patrycjat.

• • 1633 – Regulacja urzędu podwojewodziego.**

Ostatecznie określono jego kompetencje w zakresie kontroli rynku i wykonywania taks wojewodzińskich.

• • 1655–1657 – Potop szwedzki.**

Zniszczenia wojenne doprowadziły do głębokiego kryzysu gospodarczego miast i osłabienia samorządu.

• • 1668 – Bractwo Zaprzysiężonych Mieszczan.**

Przejęło część funkcji reprezentacyjnych dawnych 40 Mężów.

• • 1677 – Jan III Sobieski przywraca wybór rady miejskiej.**

Król częściowo odbudował samodzielność ustrojową Krakowa po wcześniejszych ograniczeniach.

• • 1710 – Przywilej Augusta II dla Poznania.**

Przykład królewskiej polityki wspierania odbudowy rzemiosła po kryzysach XVII wieku.

• • 1750 – Regulacja urzędu podwojewodziego.**

Dalsze podporządkowanie administracji miejskiej państwowej kontroli.

• • 1764 – Reformy sejmu konwokacyjnego.**

Rozpoczęły nowoczesną przebudowę administracji miejskiej i otworzyły okres reform stanisławowskich.