Mikrowykłady z historii prawa dla organizacji - Historia wersji

Piotr Frączak: /* Ustrój miast= */

2026-06-09T10:12:13Z

Ustrój miast=

Piotr Frączak: /* Cechy 1810 */

2026-06-09T10:12:03Z

Cechy 1810

Piotr Frączak o 12:37, 29 maj 2026

2026-05-29T12:37:07Z

Piotr Frączak: /* Zakony */

2026-04-30T09:17:42Z

Zakony

Piotr Frączak: /* Reformy 1867 */

2026-04-03T16:39:57Z

Reformy 1867

Piotr Frączak: /* Bractwa kościelne */

2026-04-02T11:55:23Z

Bractwa kościelne

Piotr Frączak: /* Reformy 1867 */

2026-03-20T16:14:55Z

Reformy 1867

Piotr Frączak: /* Bractwa kościelne */

2026-03-08T09:08:03Z

Bractwa kościelne

Piotr Frączak: /* Gleichschaltung po 1933 */

2026-03-08T09:03:50Z

Gleichschaltung po 1933

Piotr Frączak: /* Fundacje */

2026-03-08T09:02:27Z

Fundacje

@@ Linia 190: / Linia 190: @@
 |}
-===Ustrój miast====
+===Ustrój miast===
 – przyjęta została Ordynacja dla wszystkich miast monarchii pruskiej (Ordnung für sämtliche Städte der preußischen Monarchie“) z 19 listopada, która wprowadzała nowy model samorządu miejskiego. Miasta we wschodnich prowincjach Prus aż do okresu reform były bezpośrednio kontrolowane przez państwo. Tam, gdzie nominalnie istniały jeszcze organy samorządowe, miały one niewielki wpływ albo były całkowicie pozbawione realnego znaczenia. Dotyczyło to, podkreślmy, również polskich miast, np. na Śląsku i Pomorzu, a po 1815 roku także tych, które na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego znalazły się ponownie pod panowaniem pruskim. Nowe prawo zarówno zniosło pozostałości feudalnej autonomii miast z ich stanowo-korporacyjną autonomią i różnorodnością, jak i – przynajmniej na czas jakiś – ograniczało bezpośrednie zarządzanie miastami przez państwową biurokrację, charakterystyczne dla późnego absolutyzmu pruskiego. Celem było tu uruchomienie aktywności obywatelskiej koniecznej do odbudowania państwa pruskiego („rewolucja odgórna”) po klęsce z Napoleonem, poprzez włączenie warstw posiadających majątek i status miejski w zarządzanie lokalne. Oznaczało to ostateczne odebranie cechom funkcji politycznych oraz osłabienie dominacji tradycyjnych elit patrycjuszowskich na rzecz szerszej warstwy właścicieli nieruchomości, kupców, przedsiębiorców i zamożnych rzemieślników spełniających kryteria majątkowe, wyłanianej na podstawie cenzusu majątkowego. Dawny system, w którym cechy i patrycjat współtworzyły władzę, został zastąpiony wyraźnym rozdziałem między obywatelami posiadającymi prawa polityczne a resztą mieszkańców (robotnikami, służbą, ludnością najemną), którzy zostali wyłączeni z życia politycznego, choć pozostali pełnoprawnymi podmiotami prawa cywilnego. Jednocześnie miasta zostały silniej włączone w strukturę państwa pruskiego: uzyskały samorząd w sprawach lokalnych (budżet, szkoły, opieka, policja), ale już pod ścisłym nadzorem administracji państwowej, która kontrolowała legalność decyzji i kluczowe nominacje.
 ===Cechy 1810===

@@ Linia 189: / Linia 189: @@
 Prawo dotyczyło jedynie organizacji tajnych, a i tak wyjątek zastosowano dla placówek masońskich należących do trzech głównych pruskich obediencji (rodzaj federacji). Oczywiście działały wówczas w Warszawie tajne organizacje np. powstałe w… 1798 i nie wykryte przez władze Towarzystwo Republikantów Polskich, ale prawo to nie tyczyło się kwestii zrzeszania się w ogóle. Charakterystyczne, że mniej więcej w owym czasie (1800-1806) rozpoczynało swoją działalność Towarzystwo Przyjaciół Nauk, jedna z kluczowych organizacji w historii samoorganizacji na ziemiach polskich. Działało prężnie, ale oczekiwało „dyplomu monarszego, nadającego zazwyczaj pewne prawa i przywileje korporacyi uczonych”. Król pruski, co prawda deklarował królewskie „upodobanie” w działalności towarzystwa, lecz jednocześnie stwierdzał, że działania TPN nie wymagają jego akceptacji (por. Piotr Frączak Początki organizacji… rzecz o Towarzystwie Przyjaciół Nauk w czasie zaboru pruskiego (1800-1806) Kliknij). Nadchodził jednak czas ścisłej kontroli państwa nad samoorganizacją się społeczeństwa, a Fryderyk Wilhelm III w 1816 (6 stycznia) wydał w międzyczasie kolejny reskrypt dotyczący podejrzanych tajnych stowarzyszeń (Verordnung wegen der angeblichen geheimen Gesellschaften) potwierdzający edykt z 1798.
 |}
 ===Cechy 1810===

@@ Linia 57: / Linia 57: @@
 '''1569''' - Pius V zastrzegł bullą Inter desiderabilia (28 czerwca) mistrzom Zakonu Kaznodziejskiego (dominikanom, sam zresztą był dominikaninem) wyłączne uprawnienia do zakładania bractw różańcowych, a bullą Consueverunt Romani Pontifices (17 września) ostatecznie ukształtował tę formę organizacji. Oczywiście był to koniec długiego procesu. Pierwsze "w dzisiejszym rozumieniu" Bractwo Różańca świętego powstało w1475 r. w Kolonii i zatwierdzone zostało w 1478 r. przez papieża Sykstusa IV
-bullą Pastoris Æterni. Również na terenach dzisiejszej Polski bractwa powstały jeszcze w XV wieku i tak we Wrocławiu (1481), w Krakowie (1484), w Braniewie (1485), w Świdnicy (1489), w Brzegu (1489), w Darłowie (1491), w Dąbiu (1492), w Szczecinie (1492), w Kołobrzegu (1493), w Nieszawie (1496), w Gdańsku (1499)([https://repozytorium.ptt.net.pl/xmlui/bitstream/handle/item/221/Bractwo%20r%c3%b3%c5%bca%c5%84ca%20%c5%9bwi%c4%99tego%20%28Piotr%20Skonieczny%20OP%29%20ONLINE.pdf?sequence=1 Kliknij]). Warto tu dodać, że swoistym wyróżnikiem bractw różańcowych w porównaniu z innymi bractwami przedtrydenckimi było nakładanie na braci i siostry obowiązku wpisowego czy składki członkowskiej. [[Bractwa Rożańcowe|wiecej]]
+bullą Pastoris Æterni. Również na terenach dzisiejszej Polski bractwa powstały jeszcze w XV wieku i tak we Wrocławiu (1481), w Krakowie (1484), w Braniewie (1485), w Świdnicy (1489), w Brzegu (1489), w Darłowie (1491), w Dąbiu (1492), w Szczecinie (1492), w Kołobrzegu (1493), w Nieszawie (1496), w Gdańsku (1499)([https://repozytorium.ptt.net.pl/xmlui/bitstream/handle/item/221/Bractwo%20r%c3%b3%c5%bca%c5%84ca%20%c5%9bwi%c4%99tego%20%28Piotr%20Skonieczny%20OP%29%20ONLINE.pdf?sequence=1 Kliknij]). Warto tu dodać, że swoistym wyróżnikiem bractw różańcowych w porównaniu z innymi bractwami przedtrydenckimi było nie nakładanie na braci i siostry obowiązku wpisowego czy składki członkowskiej. [[Bractwa Rożańcowe|wiecej]]
 {| cellspacing="2"

@@ Linia 27: / Linia 27: @@
 Komentarz:
 |width=1200|Życie społeczne zawsze jest jednak silniejsze od nakazów prawa, które stara się je zbytnio ograniczać. Szybko zaczęto więc stosować wyjątki i zatwierdzać zakony żebracze (franciszkanie), które zdominowały wieki następne, czy też, które bardziej pasowały do wcześniejszej epoki, jak choćby podwójny (żeńsko-męski) zakon brygidek. Wybiegiem, który stosowano, by obejść ten zakaz zakładania nowych zakonów, była praktyka, że nowy zakon opierał się na starej regule (benedyktyńskiej czy augustiańskiej), ale w istocie poprzez konstytucję tworzył zupełnie nową jakość. Tak było np. z drugim zakonem żebraczym opartym na regule augustiańskiej – dominikanami i wieloma innymi zakonami powstałymi później.
 |}

← poprzednia wersja		Wersja z 16:39, 3 kwi 2026
Linia 142:		Linia 142:

	'''1873''' - (9 kwietnia) została przyjęta ustawie o stowarzyszeniach zarobkowych i gospodarczych (czyli w dzisiejszej nomenklaturze spółdzielniach) obowiązująca na terenach Galicji. . Dotyczy ona stowarzyszeń o zmiennej liczbie członków, których celem jest podnoszenie zarobku lub gospodarstwa swoich członków przez wspólne prowadzenie przedsiębiorstwa lub przez udzielanie kredytu, a w szczególności "stowarzyszeń zaliczkowych i kredytowych, stowarzyszeń surowcowych i magazynowych, stowarzyszeń produkcyjnych (wytwórczych), stowarzyszeń spożywczych oraz stowarzyszeń celem dostarczenia mieszkań i tym podobnych". Dotychczas funkcjonujące stowarzyszenia (powstałe na podstawie ustawy z d. 26/11.1852. roku) o ile spełniały wymogi, mogły być wpisane do rejestru stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych ([https://dlibra.umcs.lublin.pl/Content/32843/PDF/A19132.pdf Kliknij]).		'''1873''' - (9 kwietnia) została przyjęta ustawie o stowarzyszeniach zarobkowych i gospodarczych (czyli w dzisiejszej nomenklaturze spółdzielniach) obowiązująca na terenach Galicji. . Dotyczy ona stowarzyszeń o zmiennej liczbie członków, których celem jest podnoszenie zarobku lub gospodarstwa swoich członków przez wspólne prowadzenie przedsiębiorstwa lub przez udzielanie kredytu, a w szczególności "stowarzyszeń zaliczkowych i kredytowych, stowarzyszeń surowcowych i magazynowych, stowarzyszeń produkcyjnych (wytwórczych), stowarzyszeń spożywczych oraz stowarzyszeń celem dostarczenia mieszkań i tym podobnych". Dotychczas funkcjonujące stowarzyszenia (powstałe na podstawie ustawy z d. 26/11.1852. roku) o ile spełniały wymogi, mogły być wpisane do rejestru stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych ([https://dlibra.umcs.lublin.pl/Content/32843/PDF/A19132.pdf Kliknij]).
		+
		+	'''1909''' – w Cesarstwie Austro-Węgierskim wychodzi rozporządzenie Ministerstwa Obrony Krajowej (Ministerium für Landesverteidigung) o „popieraniu strzelectwa dobrowolnego” (Bestimmungen zur Förderung des freiwilligen Schießwesens), które miało stanowić fundament ówczesnego systemu szkolenia rezerw i edukacji patriotycznej. Opierał się on na tworzeniu, zgodnie z ustawą o stowarzyszeniach (Vereinsgesetz z 1867 r.), towarzystw strzeleckich (Schutzen-Verein). Dla organizacji na terenie Galicji to była doskonała furtka prawna. Co prawda na terenie wschodniej Galicji zgodnie z reskryptem C. i K. Namiestnictwa już 7 maja 1908 roku (sygnatura L. 57632 „DB”) zaczęły działać Drużyny Bartoszowe, prowadząc zajęcia sportowe o charakterze wojskowym i strzeleckim. Jednak rozporządzenie umożliwiło legalną działalność takich organizacji jak powstałe w roku 1910 Towarzystwo „Strzelec” w Krakowie i “Związek Strzelecki” we Lwowie, a w 1911 roku powstają Polskie Drużyny Strzeleckie we Lwowie. Pod presją chęci młodzieży do aktywności "strzeleckiej" również Towarzystwo Gimnastyczne “Sokół” w roku 1912 decyduje się na tworzenie paramilitarnych Polowych Drużyn Sokolich. Tak to stowarzyszenia wykształciły kadry legionowe.

	==[[Mikrowykłady z historii prawa dla organizacji - Prusy\|Prusy]]==		==[[Mikrowykłady z historii prawa dla organizacji - Prusy\|Prusy]]==

@@ Linia 51: / Linia 51: @@
 |}
-'''1608''' –  bulla papieża Klemensa VIII Quaecumque a Sede Apostolica wprowadziła nowy porządek w ruchu bractw kościelnych. Po Soborze Trydenckim położono kres dużej niezależności prawnej dotychczasowych bractw i ich niekontrolowanemu, w dużej mierze, rozwojowi. Teraz, przynajmniej w teorii, konieczne było posiadanie trzech dokumentów prawnych: aktu fundacji (zapisu na rzecz bractwa), erekcji (połączonej najczęściej z introdukcją do konkretnego kościoła) bractwa, oraz aprobatę, ze strony biskupa ordynariusza, obu tych dokumentów. Bulla dodatkowo nakazywała aby „bractwa i zgromadzenia gdziekolwiek i przez jakąkolwiek władzę erygowane i ustanowione (…) zastosowały się do nowych przepisów według formy przez Nas aprobowanej” i zobowiązała je by „w ciągu roku, jeśli są w Europie, a w ciągu dwóch lat, jeśli są poza Europą – od dnia opublikowania obecnej konstytucji (…) do starania się w Rzymskiej Kurii o zaliczenie ich; w przeciwnym wypadku po upływie tego czasu erekcje, ustanowienia i jakiekolwiek przekazywanie przywilejów, władz, odpustów i innych łask duchowych i indultów, na mocy tych agregacji im udzielonych, tracą moc prawną i tym samym są uważane za odwołane i uznane za zniesione”. Bulla m.in. zezwalała też zakonom, za zgodą ordynariuszy miejscowych, na erygowanie bractw typowo zakonnych przy kościołach parafialnych.
+'''1604''' –  bulla papieża Klemensa VIII Quaecumque a Sede Apostolica wprowadziła nowy porządek w ruchu bractw kościelnych. Po Soborze Trydenckim położono kres dużej niezależności prawnej dotychczasowych bractw i ich niekontrolowanemu, w dużej mierze, rozwojowi. Teraz, przynajmniej w teorii, konieczne było posiadanie trzech dokumentów prawnych: aktu fundacji (zapisu na rzecz bractwa), erekcji (połączonej najczęściej z introdukcją do konkretnego kościoła) bractwa, oraz aprobatę, ze strony biskupa ordynariusza, obu tych dokumentów. Bulla dodatkowo nakazywała aby „bractwa i zgromadzenia gdziekolwiek i przez jakąkolwiek władzę erygowane i ustanowione (…) zastosowały się do nowych przepisów według formy przez Nas aprobowanej” i zobowiązała je by „w ciągu roku, jeśli są w Europie, a w ciągu dwóch lat, jeśli są poza Europą – od dnia opublikowania obecnej konstytucji (…) do starania się w Rzymskiej Kurii o zaliczenie ich; w przeciwnym wypadku po upływie tego czasu erekcje, ustanowienia i jakiekolwiek przekazywanie przywilejów, władz, odpustów i innych łask duchowych i indultów, na mocy tych agregacji im udzielonych, tracą moc prawną i tym samym są uważane za odwołane i uznane za zniesione”. Bulla m.in. zezwalała też zakonom, za zgodą ordynariuszy miejscowych, na erygowanie bractw typowo zakonnych przy kościołach parafialnych.
 ===Ograniczenie działalności cechów===

@@ Linia 132: / Linia 132: @@
 ===Reformy 1867===
-kompleksowo prawo do zrzeszania uregulowano w Austrii (a właściwie już Austro-Węgrzech) ustawą o stowarzyszeniach „Gesetz über Vereine” z 15 listopada. Był to element reform ustrojowych na czele z ustawą stanową z 21 grudnia 1867 r. o ogólnych prawach obywateli i ich ochronie (Staatsgrundgesetz über die allgemeinen Rechte der Staatsbürger ). Jej artykuł 12 stanowił że „obywatele austriaccy mają prawo do zrzeszania się i tworzenia stowarzyszeń. Wykonywanie tych praw regulują przepisy szczególne”.
+kompleksowo prawo do zrzeszania uregulowano w Austrii (a właściwie już Austro-Węgrzech) ustawą o stowarzyszeniach „Gesetz über Vereine” (Vereinsgesetz) z 15 listopada. Był to element reform ustrojowych na czele z ustawą stanową z 21 grudnia 1867 r. o ogólnych prawach obywateli i ich ochronie (Staatsgrundgesetz über die allgemeinen Rechte der Staatsbürger ). Jej artykuł 12 stanowił że „obywatele austriaccy mają prawo do zrzeszania się i tworzenia stowarzyszeń. Wykonywanie tych praw regulują przepisy szczególne”.
 {| cellspacing="2"

@@ Linia 33: / Linia 33: @@
 [[Mikrowykłady z historii prawa - bractwa]]
-'''1608''' –  bulla papieża Klemensa VIII Quaecumque a Sede Apostolica wprowadziła nowy porządek w ruchu bractw kościelnych. Po Soborze Trydenckim położono kres dużej niezależności prawnej dotychczasowych bractw i ich niekontrolowanemu, w dużej mierze, rozwojowi. Teraz, przynajmniej w teorii, konieczne było posiadanie trzech dokumentów prawnych: aktu fundacji (zapisu na rzecz bractwa), erekcji (połączonej najczęściej z introdukcją do konkretnego kościoła) bractwa, oraz aprobatę, ze strony biskupa ordynariusza, obu tych dokumentów. Bulla dodatkowo nakazywała aby „bractwa i zgromadzenia gdziekolwiek i przez jakąkolwiek władzę erygowane i ustanowione (…) zastosowały się do nowych przepisów według formy przez Nas aprobowanej” i zobowiązała je by „w ciągu roku, jeśli są w Europie, a w ciągu dwóch lat, jeśli są poza Europą – od dnia opublikowania obecnej konstytucji (…) do starania się w Rzymskiej Kurii o zaliczenie ich; w przeciwnym wypadku po upływie tego czasu erekcje, ustanowienia i jakiekolwiek przekazywanie przywilejów, władz, odpustów i innych łask duchowych i indultów, na mocy tych agregacji im udzielonych, tracą moc prawną i tym samym są uważane za odwołane i uznane za zniesione”. Bulla m.in. zezwalała też zakonom, za zgodą ordynariuszy miejscowych, na erygowanie bractw typowo zakonnych przy kościołach parafialnych.
+– wydrukowany zostaje Statut (Statuty) Łaskiego, czyli „Przesławnego Królestwa Polskiego przywileje, konstytucje i zezwolenia urzędowe oraz uznane dekrety” (Commune Incliti Poloniae regni privilegium constitutionum et indultuum publicitus decretorum approbatorumque), pierwszy w Polsce wydany drukiem urzędowy zbiór prawa. Jednak nie było to proste zestawienie już istniejących aktów prawnych, ale także ich porządkowanie, hierarchizowanie i interpretowanie. Miało to dla ówczesnych organizacji duże znaczenie.
 '''1569''' - Pius V zastrzegł bullą Inter desiderabilia (28 czerwca) mistrzom Zakonu Kaznodziejskiego (dominikanom, sam zresztą był dominikaninem) wyłączne uprawnienia do zakładania bractw różańcowych, a bullą Consueverunt Romani Pontifices (17 września) ostatecznie ukształtował tę formę organizacji. Oczywiście był to koniec długiego procesu. Pierwsze "w dzisiejszym rozumieniu" Bractwo Różańca świętego powstało w1475 r. w Kolonii i zatwierdzone zostało w 1478 r. przez papieża Sykstusa IV
@@ Linia 43: / Linia 50: @@
 |width=1200| Bractwo różańcowe jest uznawane głównie za formę bractwa dewocyjnego (wspólnoty modlitewnej), ale warto pamiętać, że z jednej strony było ono niewątpliwie formą edukacji, "poręcznym narzędziem ewangelizacji dzięki klarownej strukturze i prostemu przekazywaniu skomplikowanych prawd teologicznych". Z drugiej zaś strony, i tak go traktował Pius V, było uznane za oręż, rodzaj broni w walce ze złem. To przekonanie o wykorzystywaniu różańca jako sposobu walki nie jest obce i współczesnym ruchom religijno-politycznym. Warto tu jednak dodać, że niedocenianie np. form modlitwy jako elementu skutecznych kampanii społeczno-politycznych ogranicza możliwość zrozumienia takich wielkich ruchów obywatelskiego nieposłuszeństwa jak te prowadzone np. przez Gandhiego czy Kinga, czy działań takich grup samopomocy jak np. AA.
 |}
 ===Ograniczenie działalności cechów===

@@ Linia 221: / Linia 221: @@
 Glajchszaltowanie organizacji odbywało się w wymiarze symbolicznym, w tym przyjmowanie narodowosocjalistycznej narracji, ale też organizacyjnym. W miejsce demokratycznych struktur, zgodnie z „zasadą wodzostwa” (Führerprinzip) , wprowadzano zasadę hierarchicznej organizacji i bezwzględnego podporządkowania się wobec poleceń przełożonych. Poszczególne organizacje włączano w scentralizowane struktury, które bezpośrednio lub pośrednio podlegały NSDAP. Co ciekawe, w wielu wypadkach, przymus nie był konieczny i organizacje z własnej woli (Selbstgleichschaltung) podporządkowywały się nowym zasadom działania.
 |}
 ==Rosja==

@@ Linia 3: / Linia 3: @@
 ==Fundacje==
 '''1140''' (ok.) - pwstaje jeden z pierwszych zbiorów prawa kanonicznego. Jest on ważny z uwagi m.in. na uporządkowanie kwestii fundacji, choć nie używa tego pojęcia. Mówi się w nim (w odniesieniu do prawa rzymskiego) o „rzeczach świętych” (res sacrae). wyodrębnionych trwale z majątku fundatora i przeznaczona na realizację określonego celu religijnego lub charytatywnego (Pia Causa), co de facto kładzie podwaliny pod nowoczesną koncepcję fundacji. To co istotne z naszego punktu widzenia to przede wszystkim kwestie własności. Z jednej strony dotychczasowy dobroczyńca traci prawo do swojego majątku przekazanego na "zbożny cel", z wszelkimi konsekwencjami tzn. nie może już nim dowolnie rozporządzać, spadkobiercy nie mogą dochdzić swoich praw itd. To bardzo ważne, bo to czasy gdy praktyka prywatnych kościołów czy klasztorów nie była niczym niezwykłym. Własciciel mógł sam mianować i odwołać proboszcza lub opata, mógł przekazaną własność odebrać np. jednemu zakonowi by przekazać drugiemu, mógł przekazać ją spadkobiercom, zastawić czy sprzedać majątek będacy częścią fundacji. W końcu mógł z takiej fundacji czerpać dochody (np. dziesięciny czy opłaty za pogrzeby). Dekret Gracjana próbuje w tej kwestii dokonać ostatecznego przesądzenia. Od tej pory (choć przecież pełne wprowadzenie tych przepisów w życie wymagało jeszcze dzisiesiątków lat) fundatorom pozostawał jeszcze, w drodze kompromisu, przywilej patronatu (np. już nie mianowania a proponowania proboszcza do zatwierdzenia biskupowi), który z biegiem wieków miał coraz bardziej charakter symboliczny (honorowy). Z drugiej strony próbuje zabezpieczyć darowane mienie przed złym wykorzystaniem. Oto wyraźnie dekret Gracjana wskazuje na czyją właśność przechodzi ów majątek. Staje się własnością boga (Patrimonium Christi) lub majątkiem ubogich, dla których jest przeznaczony (Patrimonium Pauperum). Oznacza to, że nie ma osoby właściciela, a np. biskupi, opaci, księża czy świeccy prowizorzy (vitrici) sa jedynie administratorami, zarządcami majątku. Warto tu zwrócić jeszcze uwagę, że dochody kościelne wyraźnie miały być dzielone na cztery części na biskupa, dla kleru, dla ubogich i na utrzymanie kościołów (fabrica ecclesiae). To co miało iść na biskupa (w kwestii moralnej czwórpodział dotyczy również samodzielnych opatów czy proboszczy) miało iść „stosowne utrzymanie” do zajmowanego stanowiska, ale nie luksusu. Ten, poczatkowo dość uznaniowy podział, prowadził później do formalnego podziału na niezależne fundusze (stoły - mensae).
 =Rzeczpospolita szlachecka=
 ===Zakony===