Rewolucyjna samorządność - Historia wersji

Piotr Frączak: UWAGA! Usunięcie treści (strona pozostała pusta)!

2020-12-12T08:37:12Z

UWAGA! Usunięcie treści (strona pozostała pusta)!

Piotr Frączak: UWAGA! Zastąpienie treści hasła bardzo krótkim tekstem: „Kategoria:Wykłady Piotr Frączak '''Rewolucyjna samorządność''' =Komite...”

2020-09-18T12:45:19Z

UWAGA! Zastąpienie treści hasła bardzo krótkim tekstem: „Kategoria:Wykłady Piotr Frączak thumb|420px|right|'''Rewolucyjna samorządność''' =Komite...”

Podgląd zmian

Piotr Frączak: /* Centralny Komitet Obywatelski */

2020-08-03T08:03:46Z

Centralny Komitet Obywatelski

Piotr Frączak: /* Centralny Komitet Obywatelski */

2020-08-03T08:02:53Z

Centralny Komitet Obywatelski

Piotr Frączak: /* Struktura organizacyjna */

2020-08-01T09:16:17Z

Struktura organizacyjna

Piotr Frączak: /* Struktura organizacyjna */

2020-08-01T09:15:56Z

Struktura organizacyjna

Piotr Frączak: /* Rada Okręgowa Zagłębia Dąbrowskiego */

2020-08-01T09:12:48Z

Rada Okręgowa Zagłębia Dąbrowskiego

Piotr Frączak: /* Struktura organizacyjna */

2020-08-01T09:09:51Z

Struktura organizacyjna

Piotr Frączak: /* Komuna Warszawska */

2020-07-26T20:23:10Z

Komuna Warszawska

Piotr Frączak: /* Komuna Warszawska */

2020-07-26T20:14:16Z

Komuna Warszawska

← poprzednia wersja		Wersja z 08:37, 12 gru 2020
Linia 1:		Linia 1:
−	~~[[Kategoria:Wykłady Piotr Frączak]]~~

−	~~[[Plik:Reklama komitety.png\|thumb\|420px\|right\|'''Rewolucyjna samorządność''']]~~
−
−	~~=Komitety obywatelskie 1914-1915=~~
−
−	~~==1. Republiki, komitety, rady... - problemy definicyjne==~~
−	Poszukując tradycji działań społecznych często mamy do czynienia z problemami terminologicznymi. Obok słów, które wyszły już z użycia, napotykamy takie pojęcia, których znaczenie zmieniało się z czasem i niejednokrotnie zmieniło się diametralnie. Ale to jeszcze nic. Historia potrafi, w sposób perfidny, bawić się naszymi przekonaniami. Szczególnie dotyczy to historii Polski, w której środowiska zachowawcze często odwoływały się do rewolucyjnych metod, a rewolucjoniści byli zagorzałymi patriotami. Opowiemy więc tu o radach robotniczych organizowanych przez księży i właścicieli ziemskich, milicjach obywatelskich organizowanych przez środowiska związane z narodową demokracją, o radach delegatów robotniczych, które będą wspierać pierwszy polski rząd.
−
−	Do pojęć, które zmieniały swoje znaczenie, należy "komuna", która w średniowieczu oznaczała po prostu samorząd miejski, od Rewolucji Francuskiej - już formę władzy rewolucyjnej, a dziś w zasadzie eksperymenty życia we wspólnocie (albo poręczne wyzwisko w politycznych sporach). Wspominam o idei "komun" nie bez przyczyny, bo opisywane poniżej komitety, rady, republiki (które pojawiły się na ziemiach polskich w latach 1914-1920) mają wiele wspólnego z pojęciem "komuny" jako radykalnego, rewolucyjnego samorządu. O czym więc mówimy? Hanna Arendt pisze, że "chodzi o regularne pojawianie się w toku rewolucji nowej formy władzy, która do złudzenia przypomina Jeffersonowski system okręgów i bez względu na okoliczności wydaje się powtarzać wzór stowarzyszeń rewolucyjnych i rad municypalnych, które rozprzestrzeniły się w całej Francji po 1789 roku" [Arendt 1991, s. 259]. Cóż, Arendt nie znała doświadczeń polskich rad z lat 1914-1920, a spełniają one właściwie wszystkie cechy charakterystyczne dla rewolucyjnych form samorządu, choć z założenia rewolucyjne nie były. I to jest w tym chyba najciekawsze.
−
−	Traktuję więc tu wszystkie wymienione w tytule formy samorządu jako różne nazwy tej samej, federalistycznej z natury, formy samoorganizacji, która jest organiczna (tzn. powstaje w sposób naturalny, bez przemocy), spontaniczna (tzn. jest emanacją oddolnej aktywności, a nie odgórnych rozwiązań) i tworzy się jako uzupełnienie – przynajmniej przez pewien czas – oficjalnych struktur (dwuwładza). Jest to więc zjawisko bliskie podziwianych dziś formom radykalnej partycypacji. W końcu „[c]i, którzy byli świadkami funkcjonowania rad, często zgadzali się ze sobą przynajmniej co do tego, że rewolucja dała początek odrodzenia demokracji bezpośredniej” [Arendt 1991, s. 266].
−
−	Arendt nie doczekała również święta Solidarności 1980-1981, którego doświadczenia mogłyby wzbogacić jej dzieło "O rewolucji". Do Arendt i jej koncepcji przyjdzie nam wrócić pod koniec naszych rozważań, ale zacząć warto od poznania tej niezwykłej i chyba nie dość powszechnie znanej historii "republik, komitetów i rad" z lat 1914-1920. Spróbujemy przyjrzeć się zachodzącym wówczas procesom i wniknąć w istotę wydarzeń, nie przywiązując się zbytnio do dzisiejszego znaczenia i konotacji konkretnych słów. No i, co najważniejsze, przyglądać się będziemy roli, jaką odgrywały w tych wydarzeniach organizacje, a była to rola znacząca.
−
−	~~[https://independent.academia.edu/PiotrFr%C4%85czak Cały tekst - Poprzednicy dzisiejszych organizacji pozarządowych. Komitety obywatelskie 1914-1915]~~

@@ Linia 111: / Linia 111: @@
 Opowiedzmy więc teraz o CKO, bo miał on niebagatelne znaczenie. Zacznijmy od wspominanego już tu nieraz Centralnego Towarzystwa Rolniczego. Jego działacze byli zaangażowani w powstanie Komitetu Obywatelskiego miasta Warszawy, ale przecież to nie miasta były głównym obszarem działania tej organizacji. CTR skupiało "całe społecznie czynne ziemiaństwo polskie (około 2000 członków) oraz ogromną większość uspołecznionego włościaństwa (około 20000 członków kółek)” [Grabski, Żabko-Potopowicz 1932, s. 2]. To w tym środowisku rodzi się myśl o powołaniu instytucji, która pełniłaby funkcje koordynacyjne na terenie całego Królestwa. Chodziło o zorganizowanie całego ruchu społecznego w oparciu o zaplecze organizacyjne CTR. Władysław Grabski (późniejszy kilkakrotny premier RP) jako wiceprzewodniczący CTR w momencie wybuchu wojny przerywa urlop, by „natychmiastowo zorganizować pokojowo cały naród polski... Teraz podczas wojny to, co było programem życia, winno się było stać programem chwili” [Grabski, za: Kołodziej 2002, s. 58]. Ideę tę streszczał komunikat, który wydrukowały gazety 3 sierpnia: "W wyjątkowej chwili obecnej grono osób; którym dobro kraju leży na sercu, oświadcza, że naród nasz, powodowany głębokiem zrozumieniem losów własnych, winien:
-zachować całkowity spokój;
+* zachować całkowity spokój;
+* strzec życie ekonomiczne od rozstroju zapewniając dowóz żywności, utrzymanie dla szerokich mas, kredyt oraz bezpieczeństwo publiczne;
-strzec życie ekonomiczne od rozstroju zapewniając dowóz żywności, utrzymanie dla szerokich mas, kredyt oraz bezpieczeństwo publiczne;
+* chronić od upadku ekonomicznego i rozprzężenia placówki kulturalne w postaci instytucyj społecznych i ekonomicznych, kredytowych, rolniczych, kooperatyw i innych;
+*świadczyć pomóc wzajemną, nieść ofiary i współdziałać w osiągnięciu powyższych celów.
 Naród nasz musi w dobie dzisiejszej wykazać swą jedność duchową i sprawność w działaniu oraz zespolić się dla wyłonienia z własnego środowiska w każdej miejscowości kraju osób, które umiałyby nadać niezwłocznie życiu naszego społeczeństwa bieg zgodny z powyższemi wskazaniami".

← poprzednia wersja		Wersja z 08:02, 3 sie 2020
Linia 107:		Linia 107:
	==Centralny Komitet Obywatelski==		==Centralny Komitet Obywatelski==

		+	Mylony czasem z Komitetem Obywatelskim miasta Warszawy, odgrywał rolę daleko wykraczającą poza zagadnienia zarządzania miastem. Były to jednak dwie osobne instytucje, nawet wtedy, gdy po ewakuacji części działaczy w sierpniu 1915 roku Zdzisław Lubomirski stanął na czele obu tych komitetów jednocześnie. W komitecie warszawskim przede wszystkim rozwiązywano problemy lokalne, podobnie jak i w innych Komitetach Obywatelskich. Choć tu, jak się przekonamy, na dużo większą skalę. Wystarczy wspomnieć, że na początku 1915 roku KOmW podlegało ponad 200 placówek służby społecznej.
		+
		+	Opowiedzmy więc teraz o CKO, bo miał on niebagatelne znaczenie. Zacznijmy od wspominanego już tu nieraz Centralnego Towarzystwa Rolniczego. Jego działacze byli zaangażowani w powstanie Komitetu Obywatelskiego miasta Warszawy, ale przecież to nie miasta były głównym obszarem działania tej organizacji. CTR skupiało "całe społecznie czynne ziemiaństwo polskie (około 2000 członków) oraz ogromną większość uspołecznionego włościaństwa (około 20000 członków kółek)” [Grabski, Żabko-Potopowicz 1932, s. 2]. To w tym środowisku rodzi się myśl o powołaniu instytucji, która pełniłaby funkcje koordynacyjne na terenie całego Królestwa. Chodziło o zorganizowanie całego ruchu społecznego w oparciu o zaplecze organizacyjne CTR. Władysław Grabski (późniejszy kilkakrotny premier RP) jako wiceprzewodniczący CTR w momencie wybuchu wojny przerywa urlop, by „natychmiastowo zorganizować pokojowo cały naród polski... Teraz podczas wojny to, co było programem życia, winno się było stać programem chwili” [Grabski, za: Kołodziej 2002, s. 58]. Ideę tę streszczał komunikat, który wydrukowały gazety 3 sierpnia: "W wyjątkowej chwili obecnej grono osób; którym dobro kraju leży na sercu, oświadcza, że naród nasz, powodowany głębokiem zrozumieniem losów własnych, winien:
		+
		+	zachować całkowity spokój;
		+
		+	strzec życie ekonomiczne od rozstroju zapewniając dowóz żywności, utrzymanie dla szerokich mas, kredyt oraz bezpieczeństwo publiczne;
		+
		+	chronić od upadku ekonomicznego i rozprzężenia placówki kulturalne w postaci instytucyj społecznych i ekonomicznych, kredytowych, rolniczych, kooperatyw i innych;
		+
		+	świadczyć pomóc wzajemną, nieść ofiary i współdziałać w osiągnięciu powyższych celów.
		+
		+	Naród nasz musi w dobie dzisiejszej wykazać swą jedność duchową i sprawność w działaniu oraz zespolić się dla wyłonienia z własnego środowiska w każdej miejscowości kraju osób, które umiałyby nadać niezwłocznie życiu naszego społeczeństwa bieg zgodny z powyższemi wskazaniami".
		+
		+	To program oficjalny, który przepuściła cenzura, ale widać, że kryje się za nim chęć zorganizowania całego społeczeństwa. Centralny Komitet Obywatelski nie ukrywał swoich intencji, pisząc w uchwale Sekcji komitetów miejscowych, że działalność komitetów lokalnych powinna „na tyle wyszkolić swych członków, aby, zapoznawszy się z doraźnemi potrzebami miejscowymi, mogli już planowo rozpocząć robotę zagospodarowania kraju, przez uzdrowienie i uruchomienie czynników produkcji. Szczególniej w miastach Komitety Obywatelskie stać się winny wzorem przyszłych organów samorządowych”. Dążenie do samodzielności w sytuacji podległości administracji rosyjskiej było nie lada wyzwaniem, bowiem „[j]eżeli nawet wobec chwilowej konieczności rząd rosyjski godził się na egzystencję tak wielkiego aparatu w ręku polskim, starał się jednak możliwie poddać go swoim wpływom, a niektórzy jego przedstawiciele wprost dążyli do podkopania jego istnienia. Na walkę z takimi zakusami C.K.O. musiał poświęcać wiele energji i dowodem wielkiej umiejętności lawirowania wśród niebezpiecznej sytuacji było pomyślne odparowanie najgroźniejszych ciosów, a równocześnie ponaglanie rządu do dawania C.K.O. dużych funduszów na jego pracę”. Słowa te, choć zapewne subiektywne (wygłaszający je człowiek był jednym z głównych aktorów tej gry politycznej), oddają chyba istotę problemu. Jak stworzyć ciała formalnie podporządkowane administracji, w działaniach jednak niezależne? Ale nie tylko o niezależność szła walka. Niezależną instytucję, w warunkach destabilizacji systemu, dość łatwo było powołać, ale chodziło jednocześnie o wykorzystanie narzędzi dostępnych administracji, a przede wszystkim będących w jej dyspozycji środków.
		+
		+	Nieformalny CKO działa początkowo jako grupa ludzi spotykająca się co parę dni, by wpływać na rozwój ruchu komitetów w całym kraju, wykorzystując struktury CTR. "Pomimo że w kraju stanęły koleje, że z Warszawy nie sposób prawie było się wydostać, rozesłanych zostało kilkunastu delegatów CTR w różne strony kraju dla organizowania komitetów obywatelskich. Niektórzy z nich piechotą wyruszali przez rogatki warszawskie, a dalej jeździli od dworu do dworu. W ten sposób sięgali w Kaliskie i Kieleckie" [CKO Sprawozdanie 1914-1915 AAN, 499]. Założenie było takie, że CKO zalegalizuje się, gdy już powstanie „ze setka komitetów, by już coś robiły”. CKO, którego formalne istnienie władze zaborcze zaakceptowały 11 września 1914 roku, powstał bez zatwierdzonego statutu (co było ewenementem i znacznie ułatwiało pracę) i w kwestii zależności od władzy starał się prowadzić własną politykę.
		+
		+	Próby zarejestrowania Centralnego Komitetu Obywatelskiego nie były łatwe i wymagały dużej zręczności politycznej [por. Achmatowicz, s. 335 i nast.]. Początkowo liczono na to, że będzie to forma reprezentacji lokalnych komitetów. Na to władze carskie nie chciały się zgodzić. W efekcie powołano formalnie 12-osobowe zebranie ogólne CKO pod przewodnictwem przedstawiciela administracji rosyjskiej.
		+
		+	Na czym polegał pomysł zachowania niezależności przy formalnym uzależnieniu od administracji? Przedstawmy to na przykładzie Komitetu Obywatelskiego miasta Warszawy, który już wcześniej testował to rozwiązanie. Instytucjonalnie, przynajmniej w pierwszym okresie, był on silnie związany z administracją carską. Początkowo został zatwierdzony jako 14-osobowe ciało społeczne przy niedemokratycznym magistracie miejskim, z prezydentem miasta jako przewodniczącym. Taka sytuacja z jednej strony ułatwiała „zabiegi wymagające współdziałania i sankcji władz, z drugiej jednak strony krępowało [to] poniekąd samodzielność Komitetu, jako organu wyłonionego ze społeczeństwa. Wyjście z tej sytuacji znaleziono analogicznie do tego, z jakiego skorzystał C.K.O. Wytworzono więc Sekcję Ogólną, w skład której weszli wyłącznie członkowie obywatele, a która stanowiła właściwy, chociaż nieurzędowy Komitet, to jest organ naczelny, kierujący całą społeczną robotą organizacyj Komitetowych i mający na czele Prezydjum przez siebie wybrane. (...) Oficjalnie zaś, t.j. wobec władz, Komitetem było to samo grono osób, zbierające się na tak zwanych Plenarnych Posiedzeniach pod przewodnictwem prezydenta miasta, Rosjanina, z udziałem jeszcze innych osób urzędowych. Dwoistość ta trwała przez cały czas rządów rosyjskich, znikła zaś dopiero po zastąpieniu ich przez władze niemieckie”. Jak to działało? Projekty uchwał przygotowywano wcześniej w ramach właściwego KOmW czy CKO, a na zebraniach ogólnych wysiłek skierowany był już tylko na przeforsowanie przygotowanych propozycji u przedstawiciela oficjalnej władzy. Osłabiona władza skazana była na akceptację większości społecznych propozycji.
		+
		+	W sierpniu 1915 roku , gdy wojska niemieckie wchodziły do Warszawy, C.K.O. podzielił się, by nadal działać po obu stronach frontu. Jeden pozostał w Warszawie pod przewodnictwem księcia Lubomirskiego i próbował pełnić funkcję polskiego rządu, aż do rozwiązania 12 września 1915 roku, kiedy to niemiecki generał-gubernator Hans von Beseler wydał obwieszczenie o rozwiązaniu CKO i innych komitetów – poza Komitetem Obywatelskim m. Warszawy. Jako przyczynę podano, m.in. to, że Centralny Komitet samodzielnie „mianował w kraju sędziów, próbował pobierać podatki, wydawał rozporządzenia tyczące się utworzenia Straży Obywatelskiej poza granicami Warszawy i udzielał pozwolenia na noszenie broni… [Odezwa CKO z 1915 r.]”
		+
		+	Drugi, jako Centralny Komitet Obywatelski Królestwa Polskiego w Rosji, działał na uchodźtwie i przyczynił się wsparcia Polaków uciekających lub siłą wysiedlonych ("bieżaństwo") z terenów opuszczanych przez Rosjan. Poza nazwą i czołowymi działaczami była to jednak już zupełnie inna instytucje, która istniała w Rosji aż do roku 1918.
		+
		+	==Organizacja komitetu==

	Ciąg dalszy nastąpi...		Ciąg dalszy nastąpi...

← poprzednia wersja		Wersja z 09:16, 1 sie 2020
Linia 89:		Linia 89:

	=Struktura organizacyjna=		=Struktura organizacyjna=
		+	(...)

	==Rada Okręgowa Zagłębia Dąbrowskiego==		==Rada Okręgowa Zagłębia Dąbrowskiego==

← poprzednia wersja		Wersja z 09:15, 1 sie 2020
Linia 89:		Linia 89:

	=Struktura organizacyjna=		=Struktura organizacyjna=
−
−	Czym były komitety obywatelskie? Ze względów formalnych - głównie na potrzeby administracji rosyjskiej - były to po prostu formy organizacji społecznych stworzonych na czas wojny. W istocie stanowiły one rodzaj budowanego oddolnie samorządu mieszkańców (stąd w obszarze okupacji niemieckiej przyjęły nazwę rad miejscowych), choć nie był to przecież samorząd typowy. Legitymizację i struktury organizacyjne dały mu działające wcześniej organizacje społeczne.
−
−	Początkowo, w pierwszych dniach wojny, mieliśmy do czynienia z powstawaniem komitetów na terenach przygranicznych opuszczonych przez Rosjan. Tu sytuacja była naprawdę dynamiczna. Wojska niemieckie i rosyjskie zajmowały i opuszczały poszczególne miejscowości po kilka razy. Najczęściej nie powodowało to większych konfliktów, jedynie Kalisz nie miał szczęścia - miasto kilka razy było pacyfikowane. Zdarzały się okresy, gdy w poszczególnych miejscowościach nie było ani wojsk niemieckich, ani rosyjskich, co dawało szanse na tworzenie się i krzepnięcie komitetów. W strefie przyfrontowej komitety najpierw zaczynały działać, a dopiero później zatwierdzały je władze carskie. W Płocku, jak pamiętamy, Komitet powstał już 2 sierpnia, ale zatwierdzony został dopiero 19. W tych miejscach głównym impulsem do tworzenia komitetów była chęć zapewnienia bezpieczeństwa publicznego, sformowania straży obywatelskich, sądów.
−
−	Zupełnie inna sytuacja panowała na terenach odległych od frontu, gdzie komitety powstawały nie z bezpośredniej potrzeby, ale dla wypełniania zobowiązań niesprawnej administracji (np. pomoc rodzinom rezerwistów). W wielu miejscach oddziaływał przykład Warszawy. Tu zaczynano działać dopiero po akceptacji władzy, często zresztą próbującej ograniczać planowane formy działania (tak jak w Warszawie, gdzie nie zgodzono się na straż obywatelską, czy jak w Siedlcach, gdzie ograniczono uprawnienia powstającego komitetu tylko do działalności filantropijnej) lub starając się przedłużać formalności (np. w Lublinie). Ciekawym zjawiskiem było organizowanie się miejscowości wokół Warszawy. W sierpniu już działały komitety w Wołominie, Pruszkowie, Milanówku, Wawrze, Bródnie. Ten ostatni podzielony był nawet na kilka podkomitetów (w Markach, Tarchominie, Nowym Bródnie, Pelcowiźnie, Żeraniu) [KW 1914, nr 230 z 21 sierpnia].
−
−	~~[[Plik:KWnr228 1914.jpg\|thumb\|300px\|right\|wycinek z Kuriera Warszawskiego 1914]]~~
−	Co równie ciekawe, oddzielny komitet powstał też na Warszawskiej Pradze 6 sierpnia, kiedy to obywatele Pragi wybrali ze swego grona 10-osobowy Komitet Obywatelski, a 18 sierpnia wystąpili o jego legalizację. W oficjalnym uzasadnieniu prezentowanym przez prasę czytamy: “Utworzenie osobnego komitetu obywatelskiego dla Pragi stało się koniecznością, którą narzuciła potrzeba chwili. Komitet obywatelski m. Warszawy nie wyłączył co prawda Pragi z zakresu swej opieki. Jednakże nawał pracy w bliższym promieniu centrali i odległość lokalna sprawiały, że pomoc doraźna nie mogła działać dość szybko i skutecznie. Uznał to zresztą sam komitet warszawski, który z radością powitał organizację obywateli Pragi i co do podziału pracy do zupełnego z nią doszedł porozumienia“. Jednak w późniejszych sprawozdaniach (np. w tym z roku 1914) zwraca się uwagę na konieczność “zajęcia się sprawą zapewnienia Pradze światła, wody i milicyi na wypadek ewakuacyi i zniesienia mostów“. I to był chyba główny powód - szykowano się "na wypadek możliwości odcięcia Pragi od Warszawy", gdy front zatrzymałby się na linii Wisły. Dokonano zatem podziału na dwie organicznie współpracujące struktury (podział pracy “został ściśle dostosowany do dokonanego już podziału w Komitecie Obywatelskim miasta Warszawy, do którego poszczególnych sekcyi zostali wydelegowani członkowie z Komitetu Pragi celem utrzymania ścisłej łączności i ujednostajnienia pracy. W sekcyi Ogólnej Komitetu Obywatelskiego miasta Warszawy wszedł z ramienia Komitetu Praskiego p. Tadeusz Józef Eytner“), które w razie czego mogły funkcjonować niezależnie.
−
−	Oddolne inicjatywy wymagały koordynacji. Takie próby były podejmowane i w końcu powstał cały system. Odbywało się to najczęściej na zasadzie łączenia różnych inicjatyw, choć nie wszędzie przebiegało jednakowo. Dla przykładu - Główny Komitet Obywatelski w Łodzi powstał jako "czapka" nad działającymi niezależnie komitetami, warszawski włączał w swoje działania powstające oddolnie struktury, np. inicjatywy kobiece czy aktywność mieszkańców Pragi. Z oczywistych względów podobne zjawiska koordynacji działań przebiegały inaczej po obu stronach frontu.

	==Rada Okręgowa Zagłębia Dąbrowskiego==		==Rada Okręgowa Zagłębia Dąbrowskiego==

← poprzednia wersja		Wersja z 09:12, 1 sie 2020
Linia 102:		Linia 102:

	==Rada Okręgowa Zagłębia Dąbrowskiego==		==Rada Okręgowa Zagłębia Dąbrowskiego==
		+
		+	W 1914 roku, od samego początku wojny, na terenie Zagłębia Dąbrowskiego, które zostało zajęte przez Niemców na stałe już w pierwszych dniach konfliktu, powstawały komitety obywatelskie, podobnie jak na obszarze całego Królestwa Polskiego. Ponieważ jednak główny ośrodek, który znajdował się w Warszawie, był oddzielony od Zagłębia linią frontu, struktury zagłębiowskie rozwijały się trochę inaczej. Można powiedzieć – modelowo, bo już bez nadzoru administracji carskiej, a jeszcze przed uformowaniem się administracji okupacyjnej. To bardzo ciekawe doświadczenie, choć ktoś mógłby określić je mianem anarchii. Tak to opisywano wówczas: „W działalności Komitetów obywatelskich i Rad miejskich, jakie ostatnio powstały w różnych zakątkach naszego Zagłębia, panuje niesłychana rozbieżność, zamęt i chaos. Dzielnica nasza rozbita jest na szereg odrębnych, niezależnych ustrojów samorządowych. Każdy z nich ma swoje prawa i robi, co mu się podoba. O jakimś kontakcie, bliższem porozumieniu się – mowy niema. W miasteczku, naprzykład A. nie przyjmują bonów, wydawanych przez komitet w B. Przez osadę X. milicja nie przepuszcza żywności do miasta Z. itd. Gdzieniegdzie potworzyły się komitety samozwańcze, które ściągają niesłychane opłaty od ludności. Tu i ówdzie ukazały się już bony nie wiadomo przez kogo wydane. W kwestiach dotyczących obowiązków straży obywatelskiej panuje również ogromne zamieszanie. Sprawy żywnościowe, obchodzące ogół Zagłębia, omawiane są coprawda na zjazdach, które od czasu do czasu odbywają się w większych centrach naszej dzielnicy. Niestety, wyników realnych zjazdy owe niewiele przynoszą. Kończy się wszystko tylko na uchwałach, egzekutywy zaś niema, bo brak w Zagłębiu jednolitej organizacji obywatelskiej, mającej władzę wykonawczą” (KZ)
		+
		+	Jednak drogą ustaleń na zjeździe rad i komitetów obywatelskich udało się powołać radę okręgową, której pierwsze spotkanie „w przewidzianym w statucie składzie odbyło się w Dąbrowie dnia 26 września 1914”. Cała ta „anarchia” trwała niecałe dwa miesiące. W oparciu o te oddolne, spontanicznie powoływane władze lokalne bez zewnętrznych nacisków stworzono system (opisany w Statucie), który uwzględniał:
		+
		+	* Rady miejscowe (komitety obywatelskie), które „wybierane są przez zebranie poważniejszych mieszkańców danej miejscowości”, w ich skład wchodził z urzędu prezydent, burmistrz, wójt lub sołtys. Jak już wyżej wspomniano, powstawały głównie na dwa sposoby - jako rady miejscowe (komitety obywatelskie), które tworzyły komitety miejscowe (odpowiednik sekcji po drugiej stronie frontu) lub jako komitety miejscowe, których reprezentacja tworzyła radę miejscową.
		+
		+	* „Komitety okręgowe” (straży obywatelskich, żywnościowych itd.) złożone z przedstawicieli poszczególnych komitetów miejscowych (zazwyczaj po jednym przedstawicielu z wyjątkiem trzech przedstawicieli komitetów z Sosnowca i po dwóch z Będzina, Dąbrowy oraz Zawiercia. Dodatkowo Rada zjazdu przemysłowców górniczych w Królestwie Polskiem miała prawo „posiadania dwóch przedstawicieli (jednego z ramienia przemysłu węglowego i jednego z ramienia przemysłu żelaznego) w każdym komitecie okręgowym”.
		+
		+	* „Radę okręgową”, która zarządzała „wszystkiemi sprawami wewnętrznemi natury ekonomicznej i społecznej w zagłębiu Dąbrowskiem, podlegającemi rozpatrywaniu rad miejskich, gminnych i wiejskich (komitetów obywatelskich) oraz komitetów okręgowych”. W radzie zasiadali przedstawiciele poszczególnych rad miejscowych (po jednym przedstawicielu, z wyjątkiem Sosnowca – trzech i Będzina, Dąbrowy oraz Zawiercia – dwóch) i po jednym przedstawicielu komitetów okręgowych. Również Rada zjazdu przemysłowców górniczych miała prawo posiadania dwóch przedstawicieli.
		+
		+	Dodajmy, że Statut stwierdza, iż „postanowienia rady okręgowej są obowiązujące w całem zagłębiu Dąbrowskiem”, „spełnianie obowiązków przez osoby, wybrane na urzędy obywatelskie (w radach i komitetach), jest bezpłatne”, zaś „siedziby komitetów okręgowych znajdują się w miejscowościach, określanych przez właściwe komitety, siedziba rady okręgowej znajduje się w Dąbrowie Górniczej”. Gdyby tak móc kiedyś przeczytać, jak to szczegółowo działało w praktyce, bo że działało, to fakt. System ten przetrwał nawet podział Zagłębia na strefy okupacji austriackiej z Dąbrową i niemieckiej z Sosnowcem - spotkania odbywały się mimo granicy na Czarnej Przemszy. Jednak polityka okupantów doprowadziła do zamiany tej spontanicznej i oddolnej samorządności w narzucony w 1916 roku system samorządów opartych na wyborach kurialnych. Tę część zadań, które nie mieściły się w kompetencjach nowego samorządu, a które dotyczyły głównie działań charytatywnych, opieki nad dziećmi, przejęły pod okupacją austriacką Komitety Ratunkowe, a pod niemiecką Rady Opiekuńcze. Obie te struktury w dużej mierze "przejęły", podobnie zresztą jak na terenie całego już wtedy zajętego przez państwa Osi Królestwa Polskiego, organizację i działaczy komitetów obywatelskich.
		+
		+	==Centralny Komitet Obywatelski==

← poprzednia wersja		Wersja z 09:09, 1 sie 2020
Linia 89:		Linia 89:

	=Struktura organizacyjna=		=Struktura organizacyjna=
		+
		+	Czym były komitety obywatelskie? Ze względów formalnych - głównie na potrzeby administracji rosyjskiej - były to po prostu formy organizacji społecznych stworzonych na czas wojny. W istocie stanowiły one rodzaj budowanego oddolnie samorządu mieszkańców (stąd w obszarze okupacji niemieckiej przyjęły nazwę rad miejscowych), choć nie był to przecież samorząd typowy. Legitymizację i struktury organizacyjne dały mu działające wcześniej organizacje społeczne.
		+
		+	Początkowo, w pierwszych dniach wojny, mieliśmy do czynienia z powstawaniem komitetów na terenach przygranicznych opuszczonych przez Rosjan. Tu sytuacja była naprawdę dynamiczna. Wojska niemieckie i rosyjskie zajmowały i opuszczały poszczególne miejscowości po kilka razy. Najczęściej nie powodowało to większych konfliktów, jedynie Kalisz nie miał szczęścia - miasto kilka razy było pacyfikowane. Zdarzały się okresy, gdy w poszczególnych miejscowościach nie było ani wojsk niemieckich, ani rosyjskich, co dawało szanse na tworzenie się i krzepnięcie komitetów. W strefie przyfrontowej komitety najpierw zaczynały działać, a dopiero później zatwierdzały je władze carskie. W Płocku, jak pamiętamy, Komitet powstał już 2 sierpnia, ale zatwierdzony został dopiero 19. W tych miejscach głównym impulsem do tworzenia komitetów była chęć zapewnienia bezpieczeństwa publicznego, sformowania straży obywatelskich, sądów.
		+
		+	Zupełnie inna sytuacja panowała na terenach odległych od frontu, gdzie komitety powstawały nie z bezpośredniej potrzeby, ale dla wypełniania zobowiązań niesprawnej administracji (np. pomoc rodzinom rezerwistów). W wielu miejscach oddziaływał przykład Warszawy. Tu zaczynano działać dopiero po akceptacji władzy, często zresztą próbującej ograniczać planowane formy działania (tak jak w Warszawie, gdzie nie zgodzono się na straż obywatelską, czy jak w Siedlcach, gdzie ograniczono uprawnienia powstającego komitetu tylko do działalności filantropijnej) lub starając się przedłużać formalności (np. w Lublinie). Ciekawym zjawiskiem było organizowanie się miejscowości wokół Warszawy. W sierpniu już działały komitety w Wołominie, Pruszkowie, Milanówku, Wawrze, Bródnie. Ten ostatni podzielony był nawet na kilka podkomitetów (w Markach, Tarchominie, Nowym Bródnie, Pelcowiźnie, Żeraniu) [KW 1914, nr 230 z 21 sierpnia].
		+
		+	[[Plik:KWnr228 1914.jpg\|thumb\|300px\|right\|wycinek z Kuriera Warszawskiego 1914]]
		+	Co równie ciekawe, oddzielny komitet powstał też na Warszawskiej Pradze 6 sierpnia, kiedy to obywatele Pragi wybrali ze swego grona 10-osobowy Komitet Obywatelski, a 18 sierpnia wystąpili o jego legalizację. W oficjalnym uzasadnieniu prezentowanym przez prasę czytamy: “Utworzenie osobnego komitetu obywatelskiego dla Pragi stało się koniecznością, którą narzuciła potrzeba chwili. Komitet obywatelski m. Warszawy nie wyłączył co prawda Pragi z zakresu swej opieki. Jednakże nawał pracy w bliższym promieniu centrali i odległość lokalna sprawiały, że pomoc doraźna nie mogła działać dość szybko i skutecznie. Uznał to zresztą sam komitet warszawski, który z radością powitał organizację obywateli Pragi i co do podziału pracy do zupełnego z nią doszedł porozumienia“. Jednak w późniejszych sprawozdaniach (np. w tym z roku 1914) zwraca się uwagę na konieczność “zajęcia się sprawą zapewnienia Pradze światła, wody i milicyi na wypadek ewakuacyi i zniesienia mostów“. I to był chyba główny powód - szykowano się "na wypadek możliwości odcięcia Pragi od Warszawy", gdy front zatrzymałby się na linii Wisły. Dokonano zatem podziału na dwie organicznie współpracujące struktury (podział pracy “został ściśle dostosowany do dokonanego już podziału w Komitecie Obywatelskim miasta Warszawy, do którego poszczególnych sekcyi zostali wydelegowani członkowie z Komitetu Pragi celem utrzymania ścisłej łączności i ujednostajnienia pracy. W sekcyi Ogólnej Komitetu Obywatelskiego miasta Warszawy wszedł z ramienia Komitetu Praskiego p. Tadeusz Józef Eytner“), które w razie czego mogły funkcjonować niezależnie.
		+
		+	Oddolne inicjatywy wymagały koordynacji. Takie próby były podejmowane i w końcu powstał cały system. Odbywało się to najczęściej na zasadzie łączenia różnych inicjatyw, choć nie wszędzie przebiegało jednakowo. Dla przykładu - Główny Komitet Obywatelski w Łodzi powstał jako "czapka" nad działającymi niezależnie komitetami, warszawski włączał w swoje działania powstające oddolnie struktury, np. inicjatywy kobiece czy aktywność mieszkańców Pragi. Z oczywistych względów podobne zjawiska koordynacji działań przebiegały inaczej po obu stronach frontu.
		+
		+	==Rada Okręgowa Zagłębia Dąbrowskiego==
		+

	Ciąg dalszy nastąpi...		Ciąg dalszy nastąpi...

← poprzednia wersja		Wersja z 20:23, 26 lip 2020
Linia 84:		Linia 84:

	Dopiero teraz mamy pełny obraz powstania komitetu w Warszawie.		Dopiero teraz mamy pełny obraz powstania komitetu w Warszawie.
		+
		+	==Podsumowanie==
		+	Fragment tylko w publikacji zwartej
		+
		+	=Struktura organizacyjna=

	Ciąg dalszy nastąpi...		Ciąg dalszy nastąpi...

@@ Linia 58: / Linia 58: @@
 Warto zwrócić uwagę na zamieszanie terminologiczne. Oto w „Kurierze Zagłębia” z 8 sierpnia czytamy, że „Komitet bezpieczeństwa publicznego onegdaj zmienił się na radę miejską pod przewodnictwem prezydenta m. Sosnowca, p. Władysława Mrówczyńskiego. Posiedzenia zorganizowanej w ten sposób rady miejskiej odbywają się 2 razy w tygodniu w wielkiej sali [resursy|resursy]" [KZ nr 196/14]. Ta sama gazeta 15 sierpnia informuje, że  „[u]tworzona z b. Komitetu Obywatelskiego Rada miejska w Sosnowcu będzie odbywała swoje plenarne posiedzenia pod przewodnictwem prezydenta p. Mrówczyńskiego częściej niż dwa razy w tygodniu...” [KZ nr 203]. Tak oto pierwsze organizacje były nazywane w różny sposób, a ostatecznie przyjęta nazwa - "rady miejscowe", wprowadziła dodatkowe zamieszanie. "Rada miejska w Sosnowcu", "Rada Dąbrowy" to w istocie tutejsze nazwy komitetów obywatelskich, które łatwo pomylić z późniejszymi instytucjami samorządu. Nie zmienia to faktu, że członkowie władz czuli więź z komitetami po drugiej linii frontu. I choć w ostateczności zdecydowano się na nazwę „rady miejscowe”, to równolegle używano również nazwy „komitet obywatelski” (np. w "Statucie władz obywatelskich w Zagłębiu Dąbrowskim"), a wieści zza linii frontu (np. o działalności Centralnego Komitetu Obywatelskiego) budziły zainteresowanie i stanowiły wzór do własnych działań. I tak 17 września 1914 roku w Dąbrowie na posiedzeniu Rady zjazdu przemysłowców górniczych „Dla wiadomości zebranych odczytano zaczerpniętą z Kurjera Warszawskiego notatkę o stosunku władz rosyjskich do władz obywatelskich, zasadzającym się na uznaniu przez Rząd powstałych władz obywatelskich” [AAN sygn. 675].
 ==Komuna Warszawska==
 Ciąg dalszy nastąpi...