Szkic do historii ekonomii społecznej w Polsce - Historia wersji

Piotr Frączak: /* Stowarzyszenia spożywcze */

2025-04-21T07:32:41Z

Stowarzyszenia spożywcze

Piotr Frączak: /* Stowarzyszenia spożywcze */

2025-04-21T07:31:29Z

Stowarzyszenia spożywcze

Piotr Frączak o 10:40, 11 sty 2025

2025-01-11T10:40:35Z

Piotr Frączak: /* Infrastruktura ekonomii społecznej */

2025-01-11T10:27:05Z

Infrastruktura ekonomii społecznej

Piotr Frączak: /* Powiązania z biznesem i administracją */

2025-01-11T10:26:47Z

Powiązania z biznesem i administracją

Piotr Frączak: /* Bibliografia */

2025-01-11T10:26:18Z

Bibliografia

Piotr Frączak: /* Bibliografia */

2025-01-11T10:25:51Z

Bibliografia

Piotr Frączak: /* Bibliografia */

2025-01-11T10:25:21Z

Bibliografia

Piotr Frączak o 10:24, 11 sty 2025

2025-01-11T10:24:48Z

Podgląd zmian

Piotr Frączak: /* Bibliografia */

2025-01-11T10:16:36Z

Bibliografia

@@ Linia 709: / Linia 709: @@
 ===Stowarzyszenia spożywcze===
 Pierwsze spółdzielnie spożywców powstawały w latach 70.
 XIX w. m.in. w Samborze i Stanisławowie, lecz dość szybko

← poprzednia wersja		Wersja z 07:31, 21 kwi 2025
Linia 801:		Linia 801:

	===Stowarzyszenia spożywcze ===		===Stowarzyszenia spożywcze ===
		+
		+	zob. [[Stowarzyszenia spożywcze]]

	Na początku 1869 roku minister spraw wewnętrznych zatwierdził		Na początku 1869 roku minister spraw wewnętrznych zatwierdził

← poprzednia wersja		Wersja z 10:40, 11 sty 2025
Linia 1:		Linia 1:
−	~~=Autor i źródło=~~	+	Piotr Frączak 2008 [http://www.owes.info.pl/biblioteka/11_fraczak_historia.pdf Żródło]
−
−	Piotr Frączak 2008 [http://www.owes.info.pl/biblioteka/11_fraczak_historia.pdf Żródło]

	=Wstęp=		=Wstęp=

@@ Linia 1016: / Linia 1016: @@
 Zupełnie inną sprawą jest współpraca z biznesem. We wszystkich trzech zaborach mamy przykłady zaangażowanych biznesmenów – choćby wspominani wyżej Cegielski w Wielkopolsce i [[Stanisław Szczepanowski|Szczepanowski]] w Galicji, czy np. Kronenberg w Królestwie. Na podstawie tych najbardziej znanych przykładów można sformułować taką oto hipotezę. Przedsiębiorcy jak źródło finansów, czy jako siła fachowa wspierająca ekonomię społeczną, są niezastąpieni. Jednak zbyt bliskie powiązania, pomieszanie sektorów nie wychodzi na dobre ani jednej, ani drugiej stronie. Wielkość Stanisława Szczepanowskiego, którego rola dla rozwoju Galicji jest niepodważalna – i to nie tylko w wymiarze czysto ekonomicznym, czyli udziału w rozwoju przemysłu naftowego, ale także, że tak powiem współczesnym językiem, „dla rozwoju zasobów ludzkich” i społecznego rozwoju, była ogromna. „Kto przeżył z nim razem ów szereg lat – mówił jeden z jego współpracowników – nie zdoła zapomnieć nigdy owego cudotwórczego przewrotu, jaki się dokonywał w oczach naszych, na ludziach, stosunkach i pojęciach. Widzieliśmy wytwornych paniczyków garnących się z zapałem do ręcznej, ciężkiej roboty, dawnych próżniaków, graczy nałogowych i wykolejeńców kręcących z zamiłowaniem żerdzie wiertnicze lub szlifujących kurki po rafineriach. Pamiętamy dyplomowanych inżynierów obchodzących uroczyście wyzwoliny na majstra wiertacza. Znamy ludzi, których całym wychowaniem był warsztat lub szkoła marynarska, a którzy dziś czynną służbą obywatelską, królewską ofiarnością ciężko zdobytego mienia są chlubą swoich powiatów” [za: Kieniewicz, s. 186]. A mimo to ten człowiek, któ- ry bliski był ogromnej fortuny (gdyby nie musiał sprzedawać szybów, zanim zaczęły przynosić prawdziwe zyski), skończył nie tylko na ławie oskarżonych (oczyszczono go z zarzutów raczej z uwagi na zasługi, niż z powodu niewinności), ale także doprowadził prawie do upadku szacowną instytucję ekonomii społecznej, jaką była Galicyjska Kasa Oszczędno- ści. Po prostu przeinwestował – i to dla celów społecznych... Czy oznacza to, że zbyt bliska współpraca podmiotów ekonomii społecznej z biznesem jest niebezpieczna? Na pewno warto uważać.
-===Infrastruktura ekonomii społecznej===
+==Infrastruktura ekonomii społecznej==
 Czytając informacje o działalności spółdzielni polskich pod zaborami ma się czasem wrażenie, że historia ta nie tyle odnosi się do oddolnych, lokalnych inicjatyw, ile opisuje dzieje ogólnokrajowych instytucji. Jest to wrażenie, z jednej strony, bardzo mylące, bo prawdziwa praca odbywała się lokalnie. Bez setek inicjatyw, z ich sukcesami i porażkami, bez rzeszy anonimowych dziś społeczników, którzy „robili swoje”, nie byłoby ruchu spółdzielczego. Warto wspomnieć, że w cytowanej przeze mnie nagminnie „Historii spółdzielczości polskiej do 1914 r.” Stanisława Wojciechowskiego wspomina się Lisków bodaj tylko raz – z okazji zorganizowania w tamtejszej szkole kursu mleczarskiego. A przecież historia „Małej Ameryki”, jak Lisków nazywano, to opowieść sama dla siebie, bardzo „dobra praktyka”, aby użyć współczesnego słownictwa. Wioska, która jak opowiada sam inicjator tego „cudu” ks. Wacław Bliziński, o sytuacji społeczno-gospodarczej takiej, „że nie ma bodaj wsi, która znajdowałaby się w gorszych warunkach, a choćby w tak złych warunkach, w jakich ta wioska była (...) Po pewnych potajemnych nawoływaniach zebrało się trzydziestu dwóch mądrzejszych gospodarzy i przy ich pomocy w roku 1902 (...) założyliśmy ten pierwszy sklepik spółdzielczy, który był zarazem jakby gospodą chłopską czy klubem. Do sklepu każdemu przecież wolno było przyjść. Policja nie mogła, nie miała tytułu, rozpędzać zgromadzonych w sklepie chłopów. (...) Dlatego też tę pierwszą spół- dzielnię, ten sklepik spółkowy nazywamy matką wszystkich innych instytucji, które się następnie zrodziły. (...) Tak powstała myśl, ażeby załozyć piekarnię spółdzielczą. W roku 1916 nabyliśmy młyn parowy. (...) nasza spółdzielnia budowlana (...) sporo zrobiła w okolicy, bo –wyrabiając około miliona cegły rocznie w piecu Hoffmanowskim, daje możność powstania około 30 budynków rocznie. (...) te cztery spół- dzielnie połączyły się razem w jedną spółdzielnię rolniczohandlową i mają jeden zarząd, jedną radę, tych samych urzędników i jedne książki buchalteryjne. Jednak dla ścisłej kontroli w książkach tych każda spółdzielnia ma oddzielną rubrykę, czyli samorząd do pewnego stopnia został zachowany (...) Skąd na to wszystko pieniądze? (...) Urządzaliśmy rozmaite loterie, przedstawienia, jasełka, wypuszczaliśmy akcje, zaciągaliśmy pożyczki, otrzymywaliśmy też niekiedy drobne ofiary. Parafianom mym nawet nie proponowałem żadnych składek, bo prawdopodobnie nie dostałbym. Ale za to na propozycję, żeby dawali pomoc ręczną, nieomal wszyscy parafianie się zgodzili, tak że na 800 gospodarzy przy bu - dowie Domu Ludowego zaledwie dwóch znalazło się takich, którzy nie okazali zupełnej pomocy (...) Od szeregu lat instytucje te nie tylko nie potrzebują już żadnej pomocy, ale one pomagają jeszcze innym związkom kulturalnym, mając kil - kanaście tysięcy rocznie czystych nadwyżek do dyspozycji, tym bardziej, że członkowie się do tego przyzwyczaili, aby nadwyżek nie zabierać, lecz przeznaczać w pewnej części na cele filantropijne, na oświatę; biblioteki, czytelnie, na sierociniec, a znaczną większość pozostawiać na powiększenie kapitału obrotowego.” [Bliziński 1927]. Trudno tu przytaczać całą historię, ale gdy do wyżej wymienionych inicjatyw do - damy mleczarnię, Kasę Stefczyka, Szkołę Handlową, Szkołę Mleczarska, Szkołę Rzemieślniczo-Przemysłową, sierociniec (a mówimy tu tylko o tych większych działaniach), to do - cenimy sukces, jaki udało się osiągnąć w tym niemajacych, jak się zdawało, żadnych szans rozwojowych miejscu, w tak niekorzystnych jak zabór rosyjski warunkach.

@@ Linia 1010: / Linia 1010: @@
 Polskie doświadczenia pod zaborami pokazują w szczególny sposób, jak niewiele znaczy prawna forma działalności. Zakładano spółki, stowarzyszenia, spisywano akty notarialne, umawiano się „na gębę”, powierzając, tak jak w Liskowie, prowadzenie sklepu jednemu z „udziałowców”. Tworzono towarzystwa kredytowe, pożyczkowo-oszczędnościowe, banki ludowe. Wszystko to w różnych systemach prawnych, w oparciu o różne akty (lub ich brak), a jednak podobień- stwa co do sposobu działania, istoty podejmowanej aktywności pozostają wyraźne. To nie prawo determinowało sposoby działania. Różnice wynikały nie tyle z regulacji prawnych, ile z istniejących warunków społecznych, z tego, kto anagżował się w działalnośc społeczną. Upraszczając, mieliśmy do czynienia z dwoma nurtami w „economie sociale” w Polsce rozbiorowej. Jeden to nurt liberalno-narodowy z silnymi inspiracjami Kościoła katolickiego (może raczej należałoby powiedzieć przy dużym wsparciu księży, takich jak Wawrzyniak czy Bliziński), drugi to oparty o postępowe (czy socjalistyczne – tak się wówczas mówiło, choć dla dzisiejszego czytelnika pojęcia te mają już inne konotacje) środowiska inteligenckie i robotnicze. Powałane w 1906 roku Towarzystwo Kooperatystów (z założycielami takimi, jak Edward Abramowski czy późniejszy prezydent RP Stanisław Wojciechowski) propagowało ideę kooperatywy jako sprawy „wyzwolenia ludu pracującego”. Ale ekonomia społeczna w takiej skali nie byłaby w Polsce możliwa, gdyby nie jej zakorzenienie w szerokim ruchu obywatelskim. Kółka rolnicze, towarzystwa kulturalne, bractwa abstynenckie, tajne organizacje – to wszystko nie tylko uzupełniało działalność ekonomiczną spółdzielni, ale wręcz ją umożliwiało. Oczywiście zaplecze to miało, jak wspominałem, różne oblicza ideowe. Ruchy silnie katolickie obok robotniczych, masoni i samoorganizacja chłópów, ugodowcy i rewolucjoniści. Od podejścia ideowego zależała jednak nie tyle praktyka spółdzielcza, co pewna wizja. Czy zaczynając od kas zaliczkowych połączonych z kasami oszczędności, poprzez towarzystwa wspólnego zakupu, potem towarzystwa konsumpcyjne i towarzystwa wzajemnej pomocy, dochodzić „do stopnia najwyższego, do towarzystw produkcyjnych (...) Są one najwyższym wykwitem ruchu stowarzyszeń” [Romanowicz za: Wojciechowski 1939, s. 35], czy uznać, że „najprzód robotnikom idzie o to, aby mieć jak najtańszą żywność (spółki spo- żywcze). Następnie zaoszczędziwszy pewną sumkę i dawszy dowód swego prowadzenia sie, starają sie o kredyt (banki zaliczkowe). W końcu mając oszczędności i kredyt, zabierają się do prowadzenia interesów na własna rękę i wiążą się wówczas w spółki produkcyjne” [Makowiecki za: Wojciechowski 1939, s. 35]. Te różne perspektywy zależą w dużej mierze od tego, do kogo jest adresowany program spółdzielczy, czy do samodzielnych rolników i drobnych przedsiębiorców (jak w zaborze pruskim i austriackim), czy głównie do środowisk robotniczych (jak w zaborze rosyjskim). Jednak sama idea tego ruchu była jasna i niezależna od systemu społecznopolitycznego. „Historia ruchu spółdzielczego we wszystkich krajach uczy, że dla jego powstania i rozwoju potrzebne jest nie tylko sprzyjające środowisko w postaci licznej rzeszy zarobkujących lub samoistnych wytwórców, pragnących poprawić swoje położenie za pomocą akcji zbiorowej, ale w niemniejszym stopniu – obecność oświeconych, moralnie niezachwianych jednostek, umiejących z poświęceniem torować drogę nowej organizacji i zacieśniać wypadkowo zawiązane węzły braterstwa. Obecność takich jednostek jest szczególnie potrzebna w krajach o nizkim poziomie kultury, jest potrzebna w początkach ruchu, a jeszcze bardziej  wtedy, gdy spółdzielnie obejmują tysiące członków. Jeżeli takich jednostek brak, to kierownictwo dostaje się w ręce ludzi albo zmaterializowanych, traktujących spółdzielnie jako zwykłe przedsiębiorstwo, albo słabych, nie posiadajacych dość sił moralnych i wiedzy, ażeby przeciwstawić się rozkładowym czynnikom i wyprowadzić spółdzielnię na właściwą drogę. W pierwszym wypadku grozi spółdzielni niebezpieczeństwo zmaterjalizowania, zwyrodnienia, a drugim – zastoju lub upadku” [Wojciechowski 1923, s. 47].
-===Powiązania z biznesem i administracją===
+==Powiązania z biznesem i administracją==
 Polska ekonomia społeczna, z uwagi na fakt, iż społeczeństwo przez ponad wiek pozbawione było własnej państwowości, bardzo niechętnie odnosiła się do współpracy z państwem. Wielokrotnie w przytaczanych cytatach ta potrzeba niezależności się pojawiała. Co więcej, ta chęć samostanowienia jest tu jednym z najważniejszych bodźców do działania. W Wielkopolsce wyraźnie widać, że silniejsze są te organizacje spółdzielcze, które muszą konkurować na swym terenie z podobnymi instytucjami niemieckimi. Częściowa pomoc administracji dla ruchu samoorganizacji ekonomicznej w zaborze austriackim osłabiała pozycję takich instrumentów, jak np. własny bank. Pozostaje pytanie, na ile „odcięcie się” od administracji publicznej jako systemu osłabiającego wolę samoorganizacji jest aktualne do dziś. Na przykładach historycznych taką tezę dałoby się chyba obronić.

← poprzednia wersja		Wersja z 10:26, 11 sty 2025
Linia 183:		Linia 183:

	12 Trzeba tu dodać, że ta przygotowana w latach 1816-1818 w intencji, by Staszic mógł ja przedstawić jako członek Wysokiej Komisji Rządowej Spraw Wewnetrznych i Policji, rozprawa wzbudziła dość duże kontrowersje, tym bardziej, że jej autor W. Surowicki, któ- ry poprzednio był niechętny cechom, zmienił zdanie i głosił, “że utrzymanie i rozważne urządzenie cechów jest jednym z głównych środków tak do podniesienia żródeł ekonomii naszego kraju, jako też do podniesienia miast i rozkrzewienia w nich wygasłego przemysłu”, za: [Orsza-Radlińska 1927, s. 478].		12 Trzeba tu dodać, że ta przygotowana w latach 1816-1818 w intencji, by Staszic mógł ja przedstawić jako członek Wysokiej Komisji Rządowej Spraw Wewnetrznych i Policji, rozprawa wzbudziła dość duże kontrowersje, tym bardziej, że jej autor W. Surowicki, któ- ry poprzednio był niechętny cechom, zmienił zdanie i głosił, “że utrzymanie i rozważne urządzenie cechów jest jednym z głównych środków tak do podniesienia żródeł ekonomii naszego kraju, jako też do podniesienia miast i rozkrzewienia w nich wygasłego przemysłu”, za: [Orsza-Radlińska 1927, s. 478].
−
−	~~==Bibliografia==~~
−	~~[http://historia.ofop.eu/Szkic_do_historii_ekonomii_spo%C5%82ecznej_w_Polsce#Bibliografia Tutaj]~~

	=„Dla ojczyzny ratowania…”=		=„Dla ojczyzny ratowania…”=

← poprzednia wersja		Wersja z 10:25, 11 sty 2025
Linia 132:		Linia 132:

	10 za: http://www.widokiglogowa.tox.pl/historie/zakony/index.html		10 za: http://www.widokiglogowa.tox.pl/historie/zakony/index.html
−
−
−	~~==Bibliografia==~~
−	~~[http://historia.ofop.eu/Szkic_do_historii_ekonomii_spo%C5%82ecznej_w_Polsce#Bibliografia Tutaj]~~

← poprzednia wersja		Wersja z 10:25, 11 sty 2025
Linia 1007:		Linia 1007:
	sposób dłużnik zmuszony był do ciągłego oszczędzania, ze spłaconych rat można było		sposób dłużnik zmuszony był do ciągłego oszczędzania, ze spłaconych rat można było
	w ciągu roku dawać pożyczki innym potrzebującym” [Wojciechowski 1939, s. 23].		w ciągu roku dawać pożyczki innym potrzebującym” [Wojciechowski 1939, s. 23].
−
−
−	~~==Bibliografia==~~
−	~~[http://historia.asocjacje.org/Szkic_do_historii_ekonomii_spo%C5%82ecznej_w_Polsce#Bibliografia Tutaj]~~
−

@@ Linia 63: / Linia 63: @@
 Tak więc tylko dzięki troistej strukturze (obecnej we wszystkich trzech zaborach), opartej na organizacjach wspierają - cych rozwój i podnoszenie kwalifikacji (patronat), na wspólnych instytucjach finansowych oraz formach reprezentacji, które umożliwiały poszczególnym członkom branie udziału w ustalaniu kierunków rozwoju spółdzielczości, w Polsce przed I wojną światową udało osiągnąć tak imponujące rezultaty. W 1914 roku na terenie ziem polskich działało 3 74 5 spółdzielni zrzeszających 1 4 58 562 członków o udzia - łach w wysokości 162,7 mln „franków złotych”, a wkładach oszczędnościowych dochodzących do miliarda „franków złotych”.
-==Bibliografia==
+=Bibliografia=
 Bliziński Wacław, 1927, Działalność spółdzielni i organizacji