TPN czasy pruskie 0 - Historia wersji

Piotr Frączak o 19:24, 3 wrz 2022

2022-09-03T19:24:04Z

Piotr Frączak o 12:21, 3 wrz 2022

2022-09-03T12:21:04Z

Piotr Frączak: /* PRZEDMOWA */

2022-09-03T11:56:52Z

PRZEDMOWA

Piotr Frączak: Utworzono nową stronę "Całość ==PRZEDMOWA== Należało się już od dawna wspomnienie obszerniejsze b. Towarzystwu warszawskiemu przyjaciół nauk, którego dzia..."

2022-09-03T08:28:04Z

Utworzono nową stronę "Całość ==PRZEDMOWA== Należało się już od dawna wspomnienie obszerniejsze b. Towarzystwu warszawskiemu przyjaciół nauk, którego dzia..."

Nowa strona

[[TPN czasy pruskie|Całość]]
==PRZEDMOWA==

Należało się już od dawna wspomnienie obszerniejsze b. Towarzystwu
warszawskiemu przyjaciół nauk, którego działalność, rozpoczęta przed
stu laty, w roku 1800, a zamknięta ostatecznie w roku 1832, podlegając
w ciągu owego trzydziestolecia stopniowym zmianom ku lepszemu,
wytworzyła instytucyę pamiętną w dziejach umysłowości swojskiej,
wysoce dodatniego wpływu na kulturalny rozwój społeczeństwa
rodzimego.

Ślady owej działalności, utrwalone w zbiorze Roczników
Towarzystwa (1802 — 1830), uwydatnione są w szeregu rozpraw,
wygłoszonych na posiedzeniach publicznych Towarzystwa, oraz w
sprawozdaniach, składanych członkom naukowego grona przez jego
prezydujących: Albertrandego (1800—1808), Staszica (1807—1826) i
Niemcewicza (1826—1832).

Są one obrazem rezultatów zewnętrznych prac Towarzystwa,
przeważnie poświęconych literaturze i historyi ojczystej, oraz
umiejętnościom ścisłym i stosowanym; lecz nie wyjaśniają
najcharakterystyczniejszej, bodaj że najważniejszej, strony
wewnętrznego życia grona mężów przodowniczych w narodzie,
którzy, rozpocząwszy działalność za rządów pruskich, w
najtrudniejszych warunkach politycznego bytu kraju, stopniowo
zyskiwali dla
instytucyi swej, zrazu jedynie tolerowanej, coraz silniejszy
grunt i zdobyli wreszcie dla niej prawo do bytu, mocą
uroczystych sankcyj monarszych. O pojedynczych momentach rozwoju Towarzystwa, zachowały się odorwane i pobieżne wzmianki w Pamiętnikach Skarbka (Poznań,
1878), we Wspomnieniach P. Sal. Dmochowskiego
(1858) i Kajetana Koźmiana (1865), we Wspomnieniach Wielisława
(Skrodzkiego) drukowanych w Bluszczu (1878).
Skarbek nawet poświęcił w r. 1860 zarysowi początków
Towarzystwa oddzielną rozprawkę, widocznie z pamięci
skreśloną, gdyż zamieścił w niej szczegóły niedokładne,
z faktami źródłowemi niezgodne.

Ostatniemi czasy, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, D. W. Cwietajew, opracowując w szeregu monografii koleje b. gmachu Towarzystwa przyjaciół nauk na
Krakowskiem Przedmieściu, cofnął się do początków bytu
samego Towarzystwa i ogłosił w tym przedmiocie rozprawę w Uniwers. Izwiestiach za rok 1899. Zesz. VII i IX,
a następnie skróconą jej osnowę w odcinkach Dniewnika
Warszawskiego Nr .1 i 52 z r, 1900.

Podaje w niej autor ogólny zarys rozwoju Towarzystwa, ze szczególnem uwzględnieniem epoki, w której ono
z pierwotnej swej siedziby »na Kanoniach« przeniosło się
było do miejscowości po dawnym kościele 00. Dominikanów Obserwantów, które to szczegóły, oparte na aktach
urzędowych, pożyteczny dla historyi tej instytucyi stanowią przyczynek.

Pozostała wszakże dotąd dostatecznie nierozjaśnioną
organizacya wewnętrzna Towarzystwa, obraz zajęć i dyskuskusyj uczonego grona, na posiedzeniach peryodycznych,
jakie w ciągu trzydziestoletniego okresu swego bytowania
odbywało, a na których zajmowało się wyłącznie sprawą
oświaty ogólnej kraju i wzbogacaniem rozmaitych gałęzi
literatury i umiejętności ścisłych pracami, nie rzadko epokowemu jak np. wydawnictwem Słownika języka polskiego,
książek elementarnych, historyą krajową, śpiewami historycznemi, ustaleniem pisowni, budownictwem wiejskiem,
zakładaniem bibliotek, zbieraniem po dawnych archiwach
klasztornych materyałów historycznych, ogłaszaniem konkursowych nagród na tematy historyczne, literackie i ekonomiczne. Bogate źródła do wyjaśnienia tej właśnie strony
wewnętrznej działalności Towarzystwa, które, mimo swej
skromnej nazwy, było pierwszą w kraju akademią umiejętności - leżały dotąd nietknięte w aktach tegoż Towarzystwa. Dzięki upoważnieniu J. O. Generał Gubernatora
Warszawskiego, Księcia Imeretyńskiego, archiwum, obejmujące powołane źródła, stało się dla piszącego te słowa dostępnem. Pozostałość duchowa po b. Towarzystwie przyjaciół nauk składa się przeważnie z szeregu porządnie i systematycznie prowadzonych protokółów sessyj wydziałowych
i centralnych z całego okresu jego istnienia, z raportów,
składanych przez tak zwane jego działy literackie i naukowe, z projektów podnoszonych przez członków, z korespondencyi prowadzonej z członkami miejscowymi, zamiejscowymi i Towarzystwami naukowemi zagranicznemi,
ze zbioru tematów konkursowych, wreszcie z materyałów
historycznych, bądź źródłowych, bądź też już opracowanych, między któremi np. mieści się rozprawa o języku
polskim, o planie historyi krajowej, o dawnych napisach
i pomnikach, wreszcie dziennik zajęć działu filozoficznego
i matematyczno-przyrodniczego.

Z pomiędzy wymienionych tu pobieżnie materyałów
najciekawszemi są protokóły posiedzeń Towarzystwa, prowadzone kolejno przez tłómacza Iliady Dmochowskiego,
przez zasłużonego myśliciela Józefa Kalasantego Szaniawskiego, a następnie przez Ludwika Osińskiego, słynnego
mówcę, poetę i profesora Uniwersytetu Alexandryjskiego
i wreszcie najdłużej przez ks. Edwarda Czarneckiego, którzy
jako sekretarze uczonego grona, utrwalili jego zajęcia,
i prace w szeregu notat cennych, powtarzających, nie
rzadko, ipsissimis uerbis, wnioski i przemowy takich między
innemi mężów, jak: Albertrandi, Czacki, Staszic, Niemcewicz, Woronicz, Tarnowski, Stanisław i Ignacy Potoccy.
Już ta okoliczność, z uwagi na osobistości redaktorów protokółów i na autentyczność ich notat, podnosi owe dorywcze
sprawozdania do godności dokumentów historycznych. —
Uwydatniają się żywo na tle owych suchych notat charakterystyczne cechy ludzi dawno już zmarłych, a mimo
to żyjących do dziś dnia w literaturze i w tradycyi społeczeństwa, jako pierwszy zastęp pracowników na polu
twórczości rodzimej i pracy organicznej około zachowania
skarbów umysłowych przeszłości, bez których żadne oświecone i kulturalne społeczeństwo, a tem więcej — społeczeństwo bytu samodzielnego pozbawione, istnieć i rozwijać się, dla dobra całej ludzkości, nie może.

Postacie trzech prezesów Towarzystwa: Albertrandego, Staszica i Niemcewicza występują tu w całej okrasie
charakterów energicznych, świadomych celu swoich zadań.
Albertrandi, wzór pracowitości, erudycyi i zapału do
nauki, jest duszą zawiązku Towarzystwa. Jego ręki są
pierwsze zaproszenia do uczestnictwa w pracach grona,
wystosowane do najwybitniejszych uczonych, myślicieli
i poetów porozbiorowej Polski. On imieniem Towarzystwa
przemawia do społeczeństwa, on pokonywa pierwsze przeszkody, stawiane przez miejscową administracyę pruską
utworzeniu instytucyi polskiej, on zagrzewa kolegów do
pracy, do energii i sam daje do niej impuls pracowitością niezmordowaną. Jest przytem układnym, zręcznym
politykiem i dworakiem, władającym świetnie językami
i jednąjącym sobie podejrzliwych ministrów pruskich:
Vossa, Hoya, Goldbecka, Beymego, oraz miejscowych
przedstawicieli władzy: Meyera i Kohlera powagą swego
biskupiego stanowiska i lojalnością – nieco przesadną –
swoich dążeń i aspiracyj.

Przeciwstawieniem jego jest Staszic, mąż nieugiętej
woli, surowy i bezwzględny w postępowaniu, pełen ambicyi i godności w stosunkach z rządem pruskim , stojący
czujnie na straży ustawy, karcący nieczynność swoich
kolegów admonieyami, a nawet wyłączaniem ich z grona
Towarzystwa... On jeden nie bawi się w układne słówka,
nie lubi krasomówców, i sam unika frazesów. Jest mężem
czynu i pierwszy kładzie podwaliny siedziby stałej Towarzystwa. W przekonaniu, że Towarzystwo nie jest miejscem dla rozrywek, lecz pracownia dla ludzi nauki, jest
sprężystym i stanowczym w stosunkach z kolegami. Z jego
polecenia nieobecność członków na posiedzeniach zaznacza
się; w protokółach. Zaznaczają się i usprawiedliwienia się
absenteistów, nierzadko w asystencyi świadectw lekarskich
o powodach niebytności... On stale przypomina Towarzystwu konieczność pozyskania »diploma« królewskiego w celu
uprawnienia jego bytu; on porucza delegowanym »Comites«
baczne pilnowanie tej sprawy. Dzięki wreszcie jego niestrudzonym zabiegom, cel pożądany, choć pierwiastkowo
nie w całej rozciągłości, zostaje osiągniętym i, Towarzystwo zrazu tolerowane, otrzymuje nazwę »królewskiego«.
Wewnętrzny rozład między członkami poskramia Staszic
podaniem się do dymisyi (Maj r. 1817). Odstępuje od tego
zamiaru dopiero po uzyskaniu od kolegów przyrzeczenia,
że nadal dziać się będzie po jego myśli.

Trzeci prezes, Niemcewicz, poeta, mówca, historyk,
jest niezmordowanym twórcą projektów ogólniejszych. On
urzeczywistnia myśl wzniesienia Kopernikowi pomnika, on
pragnie nadać instytucyi cechy istotnej Akademii literatury, umiejętności ścisłych i sztuk pięknych, on, jeszcze
jako członek czynny za prezydencyi Staszica, najgorliwiej
krząta się około myśli napisania zbiorowemi silami historyi
ojczystej, dawszy do niej hasło w popularnych Śpiewach
historycznych.

Zasadniczym warunkiem zapoczątkowania i bytu Towarzystwa było zawsze trzymanie się zdała od polityki
i kwestyj religijnych. Warunek ów, ustawa określony, nadal uczonemu gronu wybitne piękno konserwatyzmu, którego się też Towarzystwo przyjaciół nauk do ostatnich
prawie czasów swego istnienia niezmiennie trzymało, a które
odbiło się przeważnie w jego literackich upodobaniach, dalekich od hołdowania ideałom budzącego się romantyzmu.
W imię tego właśnie kierunku zachowawczego, Lelewel,
już w epoce rozgłośnej swej działalności badawczo–krytycznej, jedynie jako śmiały nowator, przepada na pierwszych
wyborach... nazwisko zaś Mickiewicza dopiero nawoływania pisemek brukowych po r. 1830 wprowadzają na listę
członków Towarzystwa.

Klasyczna powaga zajęć uczonego grona nie zmienia
się wśród burzliwych scen dziejowych, jakie się rozegrywały na bruku warszawskim, w epoce pierwszego trzydziestolecia bieżącego wieku, że wspomnieć tu tylko: wkroczenie Francuzów w roku 1806, Austryaków w roku 1809,
odwrót szczątków wielkiej armii z pod Moskwy w r. 1812,
przywrócenie Królestwa w roku 1815 i najświetniejszy rozwój polityczno-społeczny owego państewka, w epoce do roku
1830. Ważniejsze przewroty dziejowe, wciągu całego trzydziestolecia bytu Towarzystwa, zaznaczają się w księdze
protokółów jego posiedzeń zaledwie gdzieniegdzie napotykanej niezapisanemi jej kartami, lub też nieliczną frekwencyą członków. Przeważnie, protokóły te są obrazem
akademickiej pogody umysłów członków, zajętych wyłącznie sprawami nauki i literatury. Dla bacznego wszakże
obserwatora, widoczną jest różnica atmosfer; zajęć Towarzystwa w jego początkach i ku końcowi. Wraz z ustaleniem się rządów krajowych po roku 1806, a tem więcej
po roku I815,sprawy literacko-naukowe pochłaniają w wyższej, niż przedtem, mierze uwagę i troskliwość uczestników
grona i plon ich z owej epoki jest obfitszym. Natomiast
w pierwszem sześcioleciu główną troską Towarzystwa jest
akcya ratunkowa przeciw obmyślonej przezornie i zręcznie
przez rząd pruski maskowanej metodzie wynarodowienia,
którą w tak zwanych Prusach południowych przeprowadzać się starano. Każdy krok Towarzystwa w owej epoce,
podjęty pod skromną formą wydawnictwa książki elementarnej z dziedziny matematyki, czy też gramatyki, albo
rozprawki przyrodniczej, — ma na celu przeciwdziałanie
szerzącej się niemczyznie. Ogłaszanie konkursów w przedmocie higieny, lub budownictwa domów wiejskich, tragedyi
wierszem z dziejów narodowych, zmierza do budzenia umysłów z odrętwienia, ku nadaniu ich zajęciom kierunku
swojskiego. Posiedzenia publiczne, gromadzące publiczność
płci obojej i młodzież, są polem do wygłaszania prawideł
moralności i obowiązków obywatelskich, okazyą do nawoływania umysłów, zaprzątniętych pogonią za rozrywkami,
do pracy dla dobra ogółu.

Pomyślne dla narodowości polskiej zmiany, jakie zaszły z chwilą wstąpienia na tron cesarza Aleksandra I,
w dawnych dzielnicach polskich, pod berłem rossyjskiem
zostających, znajdują odbicie swe i wyraz w gorliwszem
zajmowaniu sic Towarzystwa słowiańszczyzną i sprawami
pobratymców i w szczerem uczuciu życzliwości dla reform,
w Imperyum rossyjskiem zapoczątkowanych. Sympatye te
wzrastają w mian; gromadzenia się faktów, które stwierdziły przychylność młodego cesarza dla Polski i w miarę
potężniejącego wpływu germanizacyi w stosunkach wewnętrznych zarządu Prus południowych.

W celu bliższego rozejrzenia się w najważniejszej
tego zarządu gałęzi — w szkolnictwie za czasów pruskich —
z uwagi, iż ku niemu zwracała się przeważane troskliwość
Towarzystwa, szukającego środków przeciwdziałania podjętej przez rząd pruski akcyi, należało sięgnąć do niewyzyskanych dotąd w tej sprawie źródeł, znajdujących się
w archiwum tajnem berlińskiem. Nie znalazł piszący te
słowa przeszkód w uzyskaniu wstępu do tych właśnie źródeł, uzupełniających w niepośledniej mierze pracę, na której
Łukaszewicz zakończył swą Historyę szkół w Koronie i na
Litwie (Poznań, 1851). Epokę od roku 1796 do 1806, obejmującą prace rządu pruskiego w dziedzinie szkolnictwa
krajowego, udało się wyjaśnić dokładniej na podstawie cennych raportów władz miejscowych pruskich, reskryptów
do nich przesyłanych i wizytacyi szkól podjętej w latach
1802 i 1803 przez Goedekego i Maierotta, delegatów ministeryalnych pruskich.

Na tle dziejów ówczesnych szkolnictwa pruskiego,
zmienionego znacznie, wbrew woli ministeryum, pod wpływem reform podjętych w tej dziedzinie w cesarstwie rosyjskiem, w jego dawnych dzielnicach polskich, działalność
Towarzystwa warszawskiego przyjaciół nauk staje się
w pierwszych latach jego istnienia zrozumiałszą a historya tej instytucyi dla czytelnika donioślejszą.

* * *

Już po wykończeniu niniejszej książki, po skreśleniu
słów wstępnych do niej, poświęconych ogólnej charakterystyce dziejów Towarzystwa, z natury rzeczy, na trzy
części się rozpadających, z których niniejsza: od roku
1800 do 1806,, obejmuje czasy pruskie, następna, od
roku 1806 do 1815, obejmować ma czasy księztwa
warszawskiego, ostatnia zaś, od roku 1815, aż do
zamknięcia instytucyi, poświęconą będzie czasom królestwa kongresowego, odczytałem w najnowszej
pracy profesora Stanisława Tarnowskiego: Historya literatury polskiej, wydanej w dniu pamiętnego jubileuszu 500-lecia technicy Jagiellońskiej, znakomicie skreślony ustęp
o Towarzystwie warszawskiem przyjaciół
nauk.

Mniemam, że z korzyścią dla skromnej monografii
niniejszej i dla czytelników będzie – wyłączenie do przytoczonych uwag wstępnych, tego właśnie świetnego ustępu,
w którym, wnuk Jana Amora Tarnowskiego, jednego z gorliwszych i zasłużeńszych członków Towarzystwa warszawskiego przyjaciół nauk, z właściwą sobie znajomością przedmiotu, samodzielnością poglądów i czarem krasomówczego
stylu, charakteryzuje działalność uczonego grona, »którego – mówiąc własnemi Jego słowy — trzydziestoletnie
życie i działanie nie musiało być zupełnie marnem i próżnem, które owszem musiało być istotnem ogniskiem
ruchu umysłowego i naokoło siebie wpływ niemały
wywierać, kiedy nadało swoje nazwisko epoce, kiedy mówimy i zawsze mowie będziemy: Literatura Towarzystwa Przyjaciół Nauk, smak Towarzystwa
Przyjaciół Nauk, pojęcia, prace Towarzystwa Przyjaciół Nauk...«

»Chcieć mówić — pisze prof. Tarnowski — że w Towarzystwie
owem nie było nic ciężkiego, nic pedantycznego, że wszystko zasługuje na bezwzględne uwielbienie, lub że ono przy całej swojej pracy
postawiło naukę i oświatę n nas na takim stopniu, jak ona stała we
Francyi, w Niemczech. lub w Anglii, byłoby przesadą. Najuczeńsi
z członków Towarzystwa nie dochodzą miary wielkich uczonych zagranicznych, niema między nimi ani Schleglów, ani Humboldtów,
ani Saya, ani Ricarda, ani Fichtego, ani Schellinga, ani Hegla, ani
Guizota, ani Villemaina, ani Sismondiego; uczoność ich nie jest europejska, nie podnosi oświaty i nauki w świecie, ale podnosi ją tylko
w Polsce, jest wyłącznie polską. Nie można się temu dziwić, niema
nawet co o tem mówić, trzeba pogodzić się z faktem, że od początku
naszego istnienia aż do dnia dzisiejszego nie staliśmy nigdy na czele
europejskiej cywilizacyi, a po utracie bytu politycznego, mniej niż
kiedykolwiek. Nie powinniśmy nawet, brać tego do serca i wyrzucać
sobie, bo nie nasza wina, że główny prąd historyi dotąd przez nasz
kraj nie płynął; ani my, ani nikt inny nie zdołałby go gwałtem
zwrócić w to koryto. Zatem, każda epoka naszych dziejów może być
spokojna w sumieniu i powiedzieć, że zrobiła swoje, jeżeli nie troszcząc się o przodowanie cywilizacyi europejskiej, umiała utrzymać
i podnieść cywilizacyę wewnętrzną w Polsce. Wiek, na który patrzymy z taką chlubą i z taką zazdrością, do którego zwracamy się
zawsze z tęsknotą, jak do najpiękniejszej chwili naszego życia, wiek
XVI nie zrobił nic więcej, a przecież któżby śmiał o nim powiedzieć,
że zrobił za mało? Epoka Stanisława Augusta także nie zrobiła
więcej, ale zrobiła, co była powinna; a tak samo i epoka Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Nie wydała gwiazd pierwszego rzędu, przyświecających całemu światu, ale wydała takie, które w Polsce świeciły jasno i oświecały ją dobrze. Towarzystwo założyło pierwsze
i niewzruszone podstawy znajomości prawa polskiego i jego historyi;
ono pierwsze przedsięwzięło badania nad językiem i dokonało dzieła
tak, że nikomu długo nie przychodziło do głowy, iżby je trzeba poprawiać, lub zastąpić nowemi; ono postawiło pierwsze kroki w historyi literatury polskiej, w krytyce literackiej, pomimo wszystkiego
postąpiło znacznie, stworzyło ją prawie i utorowało drogę przed własnymi nieprzyjaciółmi, dało im w rękę broń znacznie wydoskonaloną.
Jemuśmy winni pierwsze i bodaj czy nie najskuteczniejsze badania
słowiańskich początków Polski, jemu prace przygotowawcze do znajomości własnego kraju pod względem geograficznym, geologicznym,
klimatycznym, handlowym, statystycznym. Ono pierwsze wreszcie
oprawia, nie na wielka skale może, ale pierwszy raz od trzech wieków w sposób rozumny i godny przedmiotu, grecką naukę nauk
(Szaniawski. Śniadecki, Goluchowski). A kiedy tak pracuje na polu
nauk i pamięta o umysłowych potrzebach narodu i kiedy za te jego
prace należy mu się uszanowanie i wdzięczność, to niemniej należy
mu się za to. że myślało o garbarniach i hutach żelaznych, o soli
i cynku, o płodozmianie i chorobach bydła, o wiejskich chatach,
o szkołach dla głuchoniemych, o kasach oszczędności, o obyczajach
i oświacie ludu, o zdrowiu, wygodzie, dostatku ludności we wszystkich jej warstwach; że nauki i oświaty nie zamykało w najwyższych
sferach abstrakcyjnej mądrości, nie monopolizowało jej na korzyść
niektórych uprzywilejowanych mędrców, ale wznosząc ją jak mogło
najwyżej w nauce, zniżało zarazem do ziemi, łączyło ze wszystkiemi
stosunkami życia, kazało w praktyce służyć na pożytek powszechny
i wieloraki narodu«.

»Jestto zwykłą cechą i zwykła historyą uczonych Towarzystw
i Akademij, że z wiedza i zamiarem, lub tylko naturalną koleją rzeczy, z postępem czasu zamykają się coraz szczelniej w sferach najwyższej mądrości i nauki, w obrębie uczonych i mędrców, na tych
kościach obwarowują się i ani niższemu światu nie pozwalają
do siebie przystępu, ani też same do niego nic zstępują. A w naturze
ich bywa jeszcze i to, że dochodzą do słusznego niezawodnie, ale
wielkiego przekonania o swojej wartości, do przesadzonego niekiedy
uczucia swojej powagi i godności, a poziomy świat, nie mogąc zaprzeczyć ich naukowej wyższości i zasługi, mści się za nie jak może,
przedrwiwując owo przeświadczenie o sobie i ową powagę, oskarża
o wyłączność, pedantyzm, o wzajemne dla siebie uwielbienie, wreszcie
pewien zastój, pewną jak żeby zatęchłość, która się wyradza w tych
wodach zwykle stojących, rzadko kiedy strumieniem nowym odżywianych. Powiedzieć, że Towarzystwo Przyjaciół Nauk nie miało
zgoła tej ostatniej własności, czy słabości, tego nie można. Czuło ono
swoją powagę i nosiło ją bardzo wysoko w poważnem zachowaniu
się i postawie na naprzykład Stanisława Potockiego, albo Koźmiana,
albo Osińskiego, widać ton cokolwiek wyniosły, sztywny, lekko
gardliwy, który tak niecierpliwił młodszych, prostych i śmiertelnych,
nie będących obywatelami tego umysłowego 0limpu«.

»Ale jeżeli ślady tej zwykłej słabości Towarzystw uczonych
dają się dostrzegać i w naszem, to ich wady większe i szkodliwsze,
owego oddzielenia się od świata i życia i zamknięcia w sobie, niema
w niem wcale, owszem jest ciągły i żywy rzeczywisty związek pomiędzy narodem a Towarzystwem, które się podjęło kierownictwa
jego oświaty. Nie ma tego stosunku życia, nie ma tej potrzeby narodu, o którejby Towarzystwo nie było myślało, w których nie byłoby się starało przyjść z pomocą i to jest jego właściwą cechą, jego
wielką zasługą i tajemnica jego prawdziwej i niepospolitej żywotności.
Wszystko, co robi, wszystko, co przedsiębierze, wszystko to poczyna
ono w jednej i tej samej myśli, która wiąże, i spaja w całość wszystkie jego działania, w myśli służenia krajowi, przyniesienia mu praktycznego, jak być może najprędszego, pożytku. Ten wysoki zmysł
organizacyjny i praktyczny, który się wyrobił u nas w latach pomiędzy pierwszym a drugim rozbiorem, który odznaczał prace Wielkiego Sejmu i współczesna literaturę, ten sam umysł organizacyjny, zmysł
ładu, rządności, ciągłości i wszechstronności pracy, panował
w Księstwie Warszawskiem i w Królestwie kongresowem, wydał
ogromne wysilenia pierwszego i wyborną administracyę, wyborne
sądownictwo, doskonały stan wychowania i najlepszy podówczas
w Europie stan skarbu drugiego. Ten sam zmysł, ten sam duch
ożywiał i Towarzystwo Przyjaciół Nauk, we wszystkich jego działaniach, nawet w tych, którym ducha patryotycznego i obywatelskiego zbyt długo zwykliśmy byli zaprzeczać«.

Przyswoiłem sobie, ponad przyzwoitość może, nie bez
rzetelnej wszakże przyjemności, ów przydłuższy ustęp
z Historyi literatury polskiej (t. IV. 30 i nast.) prof. Tarnowskiego, aby mieć miarowskaz tego punktu widzenia, z jakiego działalność naukową i obywatelską Towarzystwa
przyjaciół nauk rozpatrywaćby należało. Przeświadczenie
o konieczności i słuszności takiego, a nie innego, punktu
widzenia, nie może być niestety dowodem, iż autor pracy
niniejszej zadanie takie pomyślnie rozwiązał...

»Szczegółowo historyą Towarzystwa — nadmienia w - końcu
przytoczonego powyżej ustępu prof. Tarnowski - któraby zgłębiła
wszystkie jego prace, osądziła wartość dzieł pod jego opieką wydawanych, a przynajmniej rozpraw ogłoszonych w jego Rocznikach,
i wykazała, w jakim stanie ono każdą naukę z osobna w Polsce zastało, a w jakim ją po latach trzydziestu zostawiło, byłaby pracą
i potrzebną i zajmująca. Własny pożytek dzisiejszych dopomina się
o nią. niemniej jak sprawiedliwość względem dawniejszych« (str. 39).

Taki ideał przyświecał wprawdzie autorowi przy podjęciu niniejszego zadania, lecz wykonanie jego wobec ogromu
odnalezionego materyału źródłowego, okazało się niestety
przytrudnem i siły jego przerastającem... Ograniczył się
więc z konieczności do skromniejszej roli, nie historyka,
lecz kronikarza dziejów Towarzystwa, w tern przeświadczeniu, że odtworzenie całkowitej działalności instytucyi,
według osnowy protokółów jego posiedzeń, stanowić będzie
z czasem nader pożyteczny materyał dla przyszłych historyków umysłowości polskiej z początków bieżącego
stulecia.

Nie bez pewnej, dziś tak modnej, nastrojowej doniosłości będzie szereg widoków, przedstawiających Warszawę, jaką była za czasów pruskich, bezpośrednio prawie
po wypadkach, które ją charakteru stolicy dawnej Rzplitej
pozbawiły. Widoki te, noszące jeszcze gdzieniegdzie ślady
niedawno przebytej katastrofy, stanowią część ongi bogatej
kolekcyi, sporządzonej około roku 1800 przez nieznanego
artystę malarza, z polecenia landgrafa Hlessen-Darmsztadzkiego, Ludwika X, późniejszego wielkiego księcia Ludwika I
(+ 1830). Są one dziś własnością znanego miłośnika rzeczy
krajowych, p. Mathiasa Bersohna.

Nie zachodzi oczywiście bezpośredni związek między
zewnętrzną, dekoracyjną stroną Warszawy pruskiej, a przedmiotem niniejszej monografii. Badawcze wszakże oko rozważnego czytelnika nie bez poważniejszej refleksji rozpatrywać będzie widoki owej ogładzonej, z cudzoziemska
przystrojonej Warszawy, wśród której zrodziła się akcya
ratunkowa, podjęta przez Towarzystwo przyjaciół nauk.
Tak mało już dziś pozostało śladów po dawnej stolicy
Rzpltej z przed stu laty i tak szybko pod wpływem nowych warunków jej bytu i nieustannego rozwoju nikną te
nawet, które stanowiły dotąd rodzima, charakterystyczną jej cechę, że wybaczyć można rozmiłowanemu w owych
pamiątkach po dawnych czasach szperaczowi, jeśli z każdej korzysta sposobności, by zachować dla przyszłych pokoleń choćby obrazkowe ich resztki...

Pragnął on również przekazać następcom rysy wszystkich ludzi tamtoczesnej opoki, którzy w działalności Towarzystwa przyjaciół nauk mieli tak owocny udział. Życzenie to, dzięki uprzejmości J. O. Włodzimierza ks. Czetwertyńskiego, posiadacza jednego z najbogatszych zbiorów
rycin i pamiątek swojskich, Zygmunta Wolskiego, oraz
innych uczynnych kollekcyonistów, w większej części spełnionem zostało. Nie dało się wszakże, z uwagi na warunki
typograficzne, dopełnić warunku rozmieszczenia owych
wizerunków członków Towarzystwa w miejscach, gdzie
o nich mowa. Zastrzeżenie to czyni autor, licząc na pobłażliwość łaskawych, a wyrozumiałych czytelników.«

@@ Linia 121: / Linia 121: @@
 w pierwszych  latach jego istnienia zrozumialszą a historya tej instytucyi dla czytelnika donioślejszą.
- * * *
+===* * *===
 Już po wykończeniu niniejszej książki, po skreśleniu
@@ Linia 149: / Linia 149: @@
 z członków Towarzystwa nie dochodzą miary wielkich uczonych zagranicznych, niema między nimi ani Schleglów, ani Humboldtów,
 ani Saya, ani Ricarda, ani Fichtego, ani Schellinga, ani Hegla, ani
-Guizota, ani Villemaina, ani Sismondiego; '''uczoność ich nie jest europejska, nie podnosi oświaty i nauki w świecie, ale podnosi ją tylko w Polsce, jest wyłącznie polską. Nie można się temu dziwić, niema nawet co o tem mówić, trzeba pogodzić się z faktem, że od początku naszego istnienia aż do dnia dzisiejszego nie staliśmy nigdy na czele europejskiej cywilizacyi, a po utracie bytu politycznego, mniej niż kiedykolwiek. Nie powinniśmy nawet, brać tego do serca i wyrzucać sobie, bo nie nasza wina, że główny prąd historyi dotąd przez nasz kraj nie płynął; ani my, ani nikt inny nie zdołałby go gwałtem
+Guizota, ani Villemaina, ani Sismondiego; '''uczoność ich nie jest europejska, nie podnosi oświaty i nauki w świecie, ale podnosi ją tylko w Polsce, jest wyłącznie polską. Nie można się temu dziwić, niema nawet co o tem mówić, trzeba pogodzić się z faktem, że od początku naszego istnienia aż do dnia dzisiejszego nie staliśmy nigdy na czele europejskiej cywilizacyi, a po utracie bytu politycznego, mniej niż kiedykolwiek. Nie powinniśmy nawet, brać tego do serca i wyrzucać sobie, bo nie nasza wina, że główny prąd historyi dotąd przez nasz kraj nie płynął; ani my, ani nikt inny nie zdołałby go gwałtem zwrócić w to koryto. Zatem, każda epoka naszych dziejów może być spokojna w sumieniu i powiedzieć, że zrobiła swoje, jeżeli nie troszcząc się o przodowanie cywilizacyi europejskiej, umiała utrzymać i podnieść cywilizacyę wewnętrzną w Polsce. Wiek, na który patrzymy z taką chlubą i z taką zazdrością, do którego zwracamy się zawsze z tęsknotą, jak do najpiękniejszej chwili naszego życia, wiek XVI nie zrobił nic więcej, a przecież któżby śmiał o nim powiedzieć, że zrobił za mało? Epoka Stanisława Augusta także nie zrobiła więcej, ale zrobiła, co była powinna; a tak samo i epoka Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Nie wydała gwiazd pierwszego rzędu, przyświecających całemu światu, ale wydała takie, które w Polsce świeciły jasno i oświecały ją dobrze.''' Towarzystwo założyło pierwsze i niewzruszone podstawy znajomości prawa polskiego i jego historyi; ono pierwsze przedsięwzięło badania nad językiem i dokonało dzieła
 tak, że nikomu długo nie przychodziło do głowy, iżby je trzeba poprawiać, lub zastąpić nowemi; ono postawiło pierwsze kroki w historyi literatury polskiej, w krytyce literackiej, pomimo wszystkiego postąpiło znacznie, stworzyło ją prawie i utorowało drogę przed własnymi nieprzyjaciółmi, dało im w rękę broń znacznie wydoskonaloną.
 Jemuśmy winni pierwsze i bodaj czy nie najskuteczniejsze badania

@@ Linia 33: / Linia 33: @@
 urzędowych, pożyteczny dla historyi tej instytucyi stanowią przyczynek.
-'''Pozostała wszakże dotąd dostatecznie nierozjaśnioną organizacya wewnętrzna Towarzystwa, obraz zajęć i dyskuskusyj uczonego grona, na posiedzeniach peryodycznych, jakie w ciągu trzydziestoletniego okresu swego bytowania odbywało, a na których zajmowało się wyłącznie sprawą oświaty ogólnej kraju i wzbogacaniem rozmaitych gałęzi literatury i umiejętności ścisłych pracami, nie rzadko epokowemu jak np. wydawnictwem Słownika języka polskiego,
+'''Pozostała wszakże dotąd dostatecznie nierozjaśnioną organizacya wewnętrzna Towarzystwa, obraz zajęć i dyskuskusyj uczonego grona, na posiedzeniach peryodycznych, jakie w ciągu trzydziestoletniego okresu swego bytowania odbywało, a na których zajmowało się wyłącznie sprawą oświaty ogólnej kraju i wzbogacaniem rozmaitych gałęzi literatury i umiejętności ścisłych pracami, nie rzadko epokowemu jak np. wydawnictwem Słownika języka polskiego, książek elementarnych, historyą krajową, śpiewami historycznemi, ustaleniem pisowni, budownictwem wiejskiem, zakładaniem bibliotek, zbieraniem po dawnych archiwach klasztornych materyałów historycznych, ogłaszaniem konkursowych nagród na tematy historyczne, literackie i ekonomiczne. Bogate źródła do wyjaśnienia tej właśnie strony wewnętrznej działalności Towarzystwa, które, mimo swej skromnej nazwy, było pierwszą w kraju akademią umiejętności - leżały dotąd nietknięte w aktach tegoż Towarzystwa.''' Dzięki upoważnieniu J. O. Generał Gubernatora
 Warszawskiego, Księcia Imeretyńskiego, archiwum, obejmujące powołane źródła, stało się dla piszącego te słowa dostępnem. Pozostałość duchowa po b. Towarzystwie przyjaciół nauk składa się przeważnie z szeregu porządnie i systematycznie prowadzonych protokółów sessyj wydziałowych
 i centralnych z całego okresu jego istnienia, z raportów,
@@ Linia 101: / Linia 100: @@
 historycznych.
-'''Zasadniczym warunkiem zapoczątkowania i bytu Towarzystwa było zawsze trzymanie się zdała od polityki i kwestyj religijnych. Warunek ów, ustawa określony, nadal uczonemu gronu wybitne piękno konserwatyzmu, którego się też Towarzystwo przyjaciół nauk do ostatnich prawie czasów swego istnienia niezmiennie trzymało, a które odbiło się przeważnie w jego literackich upodobaniach, dalekich od hołdowania ideałom budzącego się romantyzmu.  W imię tego właśnie kierunku zachowawczego, Lelewel, już w epoce rozgłośnej swej działalności badawczo–krytycznej, jedynie jako śmiały nowator, przepada na pierwszych wyborach... nazwisko zaś Mickiewicza dopiero nawoływania pisemek brukowych po r. 1830 wprowadzają na listę członków Towarzystwa.'''
+'''Zasadniczym warunkiem zapoczątkowania i bytu Towarzystwa było zawsze trzymanie się zdała od polityki i kwestyj religijnych. Warunek ów, ustawa określony, nadal uczonemu gronu wybitne piękno konserwatyzmu, którego się też Towarzystwo przyjaciół nauk do ostatnich prawie czasów swego istnienia niezmiennie trzymało, a które odbiło się przeważnie w jego literackich upodobaniach, dalekich od hołdowania ideałom budzącego się romantyzmu.  W imię tego właśnie kierunku zachowawczego, [[Joachim Lelewel|Lelewel]], już w epoce rozgłośnej swej działalności badawczo–krytycznej, jedynie jako śmiały nowator, przepada na pierwszych wyborach... nazwisko zaś Adam Mickiewicz|Mickiewicza]] dopiero nawoływania pisemek brukowych po r. 1830 wprowadzają na listę członków Towarzystwa.'''
 '''Klasyczna powaga zajęć uczonego grona nie zmienia się wśród burzliwych scen dziejowych, jakie się rozegrywały na bruku warszawskim, w epoce pierwszego trzydziestolecia bieżącego wieku, że wspomnieć tu tylko: wkroczenie Francuzów w roku 1806, Austryaków w roku 1809, odwrót szczątków wielkiej armii z pod Moskwy w r. 1812, przywrócenie Królestwa w roku 1815 i najświetniejszy rozwój polityczno-społeczny owego państewka, w epoce do roku 1830. Ważniejsze przewroty dziejowe, wciągu całego trzydziestolecia bytu Towarzystwa, zaznaczają się w księdze protokółów jego posiedzeń zaledwie gdzieniegdzie napotykanej niezapisanemi jej kartami, lub też nieliczną frekwencyą członków. Przeważnie, protokóły te są obrazem akademickiej pogody umysłów członków, zajętych wyłącznie sprawami nauki i literatury. Dla bacznego wszakże obserwatora, widoczną jest różnica atmosfer; zajęć Towarzystwa w jego początkach i ku końcowi. Wraz z ustaleniem się rządów krajowych po roku 1806, a tem więcej po roku 1815, sprawy literacko-naukowe pochłaniają w wyższej, niż przedtem, mierze uwagę i troskliwość uczestników grona i plon ich z owej epoki jest obfitszym. Natomiast w pierwszem sześcioleciu główną troską Towarzystwa jest akcya ratunkowa przeciw obmyślonej przezornie i zręcznie przez rząd pruski maskowanej metodzie wynarodowienia, którą w tak zwanych Prusach południowych przeprowadzać się starano. Każdy krok Towarzystwa w owej epoce, podjęty pod skromną formą wydawnictwa książki elementarnej z dziedziny matematyki, czy też gramatyki, albo rozprawki przyrodniczej, — ma na celu przeciwdziałanie szerzącej się niemczyznie. Ogłaszanie konkursów w przedmocie higieny, lub budownictwa domów wiejskich, tragedyi wierszem z dziejów narodowych, zmierza do budzenia umysłów z odrętwienia, ku nadaniu ich zajęciom kierunku swojskiego. Posiedzenia publiczne, gromadzące publiczność płci obojej i młodzież, są polem do wygłaszania prawideł moralności i obowiązków obywatelskich, okazyą do nawoływania umysłów, zaprzątniętych pogonią za rozrywkami, do pracy dla dobra ogółu. Pomyślne dla narodowości polskiej zmiany, jakie zaszły z chwilą wstąpienia na tron cesarza Aleksandra I, w dawnych dzielnicach polskich, pod berłem rossyjskiem zostających, znajdują odbicie swe i wyraz w gorliwszem zajmowaniu sic Towarzystwa słowiańszczyzną i sprawami pobratymców i w szczerem uczuciu życzliwości dla reform, w Imperyum rossyjskiem zapoczątkowanych. Sympatye te wzrastają w miarę gromadzenia się faktów, które stwierdziły przychylność młodego cesarza dla Polski i w miarę potężniejącego wpływu germanizacyi w stosunkach wewnętrznych zarządu Prus południowych.'''
@@ Linia 150: / Linia 149: @@
 z członków Towarzystwa nie dochodzą miary wielkich uczonych zagranicznych, niema między nimi ani Schleglów, ani Humboldtów,
 ani Saya, ani Ricarda, ani Fichtego, ani Schellinga, ani Hegla, ani
-Guizota, ani Villemaina, ani Sismondiego; uczoność ich nie jest europejska, nie podnosi oświaty i nauki w świecie, ale podnosi ją tylko
+Guizota, ani Villemaina, ani Sismondiego; '''uczoność ich nie jest europejska, nie podnosi oświaty i nauki w świecie, ale podnosi ją tylko w Polsce, jest wyłącznie polską. Nie można się temu dziwić, niema nawet co o tem mówić, trzeba pogodzić się z faktem, że od początku naszego istnienia aż do dnia dzisiejszego nie staliśmy nigdy na czele europejskiej cywilizacyi, a po utracie bytu politycznego, mniej niż kiedykolwiek. Nie powinniśmy nawet, brać tego do serca i wyrzucać sobie, bo nie nasza wina, że główny prąd historyi dotąd przez nasz kraj nie płynął; ani my, ani nikt inny nie zdołałby go gwałtem
-w Polsce, jest wyłącznie polską. Nie można się temu dziwić, niema
+zwrócić w to koryto. Zatem, każda epoka naszych dziejów może być spokojna w sumieniu i powiedzieć, że zrobiła swoje, jeżeli nie troszcząc się o przodowanie cywilizacyi europejskiej, umiała utrzymać i podnieść cywilizacyę wewnętrzną w Polsce. Wiek, na który patrzymy z taką chlubą i z taką zazdrością, do którego zwracamy się zawsze z tęsknotą, jak do najpiękniejszej chwili naszego życia, wiek XVI nie zrobił nic więcej, a przecież któżby śmiał o nim powiedzieć,
-nawet co o tem mówić, trzeba pogodzić się z faktem, że od początku
+że zrobił za mało? Epoka Stanisława Augusta także nie zrobiła więcej, ale zrobiła, co była powinna; a tak samo i epoka Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Nie wydała gwiazd pierwszego rzędu, przyświecających całemu światu, ale wydała takie, które w Polsce świeciły jasno i oświecały ją dobrze.''' Towarzystwo założyło pierwsze i niewzruszone podstawy znajomości prawa polskiego i jego historyi; ono pierwsze przedsięwzięło badania nad językiem i dokonało dzieła
-naszego istnienia aż do dnia dzisiejszego nie staliśmy nigdy na czele
+tak, że nikomu długo nie przychodziło do głowy, iżby je trzeba poprawiać, lub zastąpić nowemi; ono postawiło pierwsze kroki w historyi literatury polskiej, w krytyce literackiej, pomimo wszystkiego postąpiło znacznie, stworzyło ją prawie i utorowało drogę przed własnymi nieprzyjaciółmi, dało im w rękę broń znacznie wydoskonaloną.
 Jemuśmy winni pierwsze i bodaj czy nie najskuteczniejsze badania
 słowiańskich początków Polski, jemu prace przygotowawcze do znajomości własnego kraju pod względem geograficznym, geologicznym,
@@ Linia 186: / Linia 170: @@
 i wieloraki narodu«.
-»Jestto zwykłą cechą i zwykła historyą uczonych Towarzystw
+»'''Jestto zwykłą cechą i zwykła historyą uczonych Towarzystw i Akademij, że z wiedza i zamiarem, lub tylko naturalną koleją rzeczy, z postępem czasu zamykają się coraz szczelniej w sferach najwyższej mądrości i nauki, w obrębie uczonych i mędrców, na tych kościach obwarowują się i ani niższemu światu nie pozwalają do siebie przystępu, ani też same do niego nic zstępują. A w naturze ich bywa jeszcze i to, że dochodzą do słusznego niezawodnie, ale wielkiego przekonania o swojej wartości, do przesadzonego niekiedy uczucia swojej powagi i godności, a poziomy świat, nie mogąc zaprzeczyć ich naukowej wyższości i zasługi, mści się za nie jak może, przedrwiwując owo przeświadczenie o sobie i ową powagę, oskarża o wyłączność, pedantyzm, o wzajemne dla siebie uwielbienie, wreszcie pewien zastój, pewną jak żeby zatęchłość, która się wyradza w tych wodach zwykle stojących, rzadko kiedy strumieniem nowym odżywianych. Powiedzieć, że Towarzystwo Przyjaciół Nauk nie miało zgoła tej ostatniej własności, czy słabości, tego nie można. Czuło ono swoją powagę i nosiło ją bardzo wysoko w poważnem zachowaniu się i postawie na naprzykład Stanisława Potockiego, albo Koźmiana, albo Osińskiego, widać ton cokolwiek wyniosły, sztywny, lekko gardliwy, który tak niecierpliwił młodszych, prostych i śmiertelnych, nie będących obywatelami tego umysłowego Olimpu'''«.
-»Ale jeżeli ślady tej zwykłej słabości Towarzystw uczonych
+»'''Ale jeżeli ślady tej zwykłej słabości Towarzystw uczonych dają się dostrzegać i w naszem, to ich wady większe i szkodliwsze, owego oddzielenia się od świata i życia i zamknięcia w sobie, niema w niem wcale, owszem jest ciągły i żywy rzeczywisty związek pomiędzy narodem a Towarzystwem, które się podjęło kierownictwa jego oświaty. Nie ma tego stosunku życia, nie ma tej potrzeby narodu, o którejby Towarzystwo nie było myślało, w których nie byłoby się starało przyjść z pomocą i to jest jego właściwą cechą, jego wielką zasługą i tajemnica jego prawdziwej i niepospolitej żywotności. Wszystko, co robi, wszystko, co przedsiębierze, wszystko to poczyna ono w jednej i tej samej myśli, która wiąże, i spaja w całość wszystkie jego działania, w myśli służenia krajowi, przyniesienia mu praktycznego, jak być może najprędszego, pożytku. Ten wysoki zmysł organizacyjny i praktyczny, który się wyrobił u nas w latach pomiędzy pierwszym a drugim rozbiorem, który odznaczał prace Wielkiego Sejmu i współczesna literaturę, ten sam umysł organizacyjny, zmysł ładu, rządności, ciągłości i wszechstronności pracy, panował w Księstwie Warszawskiem i w Królestwie kongresowem, wydał ogromne wysilenia pierwszego i wyborną administracyę, wyborne sądownictwo, doskonały stan wychowania i najlepszy podówczas w Europie stan skarbu drugiego. Ten sam zmysł, ten sam duch ożywiał i Towarzystwo Przyjaciół Nauk, we wszystkich jego działaniach, nawet w tych, którym ducha patryotycznego i obywatelskiego zbyt długo zwykliśmy byli zaprzeczać'''«.
 Przyswoiłem sobie, ponad przyzwoitość może, nie bez

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
 [[TPN czasy pruskie|Całość]]
 ==PRZEDMOWA==
-Należało się już od dawna wspomnienie obszerniejsze b. Towarzystwu
+'''Należało się już od dawna wspomnienie obszerniejsze b. Towarzystwu warszawskiemu przyjaciół nauk, którego działalność, rozpoczęta przed stu laty, w roku 1800, a zamknięta ostatecznie w roku 1832, podlegając w ciągu owego trzydziestolecia stopniowym zmianom ku lepszemu, wytworzyła instytucyę pamiętną w dziejach umysłowości swojskiej, wysoce dodatniego wpływu na kulturalny rozwój społeczeństwa rodzimego.'''
 Ślady owej działalności, utrwalone w zbiorze Roczników
@@ Linia 17: / Linia 13: @@
 Niemcewicza (1826—1832).
-Są one obrazem rezultatów zewnętrznych prac Towarzystwa,
+'''Są one obrazem rezultatów zewnętrznych prac Towarzystwa, przeważnie poświęconych literaturze i historyi ojczystej, oraz umiejętnościom ścisłym i stosowanym; lecz nie wyjaśniają najcharakterystyczniejszej, bodaj że najważniejszej, strony wewnętrznego życia grona mężów przodowniczych w narodzie, którzy, rozpocząwszy działalność za rządów pruskich, w najtrudniejszych warunkach politycznego bytu kraju, stopniowo zyskiwali dla instytucyi swej, zrazu jedynie tolerowanej, coraz silniejszy grunt i zdobyli wreszcie dla niej prawo do bytu, mocą uroczystych sankcyj monarszych.''' O pojedynczych momentach rozwoju Towarzystwa, zachowały się oderwane i pobieżne wzmianki w Pamiętnikach Skarbka (Poznań,
 ), we Wspomnieniach P. Sal. Dmochowskiego
 (1858) i Kajetana Koźmiana (1865), we Wspomnieniach Wielisława
@@ Linia 47: / Linia 33: @@
 urzędowych, pożyteczny dla historyi tej instytucyi stanowią przyczynek.
-Pozostała wszakże dotąd dostatecznie nierozjaśnioną
+'''Pozostała wszakże dotąd dostatecznie nierozjaśnioną organizacya wewnętrzna Towarzystwa, obraz zajęć i dyskuskusyj uczonego grona, na posiedzeniach peryodycznych, jakie w ciągu trzydziestoletniego okresu swego bytowania odbywało, a na których zajmowało się wyłącznie sprawą oświaty ogólnej kraju i wzbogacaniem rozmaitych gałęzi literatury i umiejętności ścisłych pracami, nie rzadko epokowemu jak np. wydawnictwem Słownika języka polskiego,
-organizacya wewnętrzna Towarzystwa, obraz zajęć i dyskuskusyj uczonego grona, na posiedzeniach peryodycznych,
+książek elementarnych, historyą krajową, śpiewami historycznemi, ustaleniem pisowni, budownictwem wiejskiem, zakładaniem bibliotek, zbieraniem po dawnych archiwach klasztornych materyałów historycznych, ogłaszaniem konkursowych nagród na tematy historyczne, literackie i ekonomiczne. Bogate źródła do wyjaśnienia tej właśnie strony wewnętrznej działalności Towarzystwa, które, mimo swej skromnej nazwy, było pierwszą w kraju akademią umiejętności - leżały dotąd nietknięte w aktach tegoż Towarzystwa.''' Dzięki upoważnieniu J. O. Generał Gubernatora
 Warszawskiego, Księcia Imeretyńskiego, archiwum, obejmujące powołane źródła, stało się dla piszącego te słowa dostępnem. Pozostałość duchowa po b. Towarzystwie przyjaciół nauk składa się przeważnie z szeregu porządnie i systematycznie prowadzonych protokółów sessyj wydziałowych
 i centralnych z całego okresu jego istnienia, z raportów,
@@ Linia 76: / Linia 53: @@
 rzadko, ipsissimis uerbis, wnioski i przemowy takich między
 innemi mężów, jak: Albertrandi, Czacki, Staszic, Niemcewicz, Woronicz, Tarnowski, Stanisław i Ignacy Potoccy.
-Już ta okoliczność, z uwagi na osobistości redaktorów protokółów i na autentyczność ich notat, podnosi owe dorywcze
+'''Już ta okoliczność, z uwagi na osobistości redaktorów protokółów i na autentyczność ich notat, podnosi owe dorywcze sprawozdania do godności dokumentów historycznych. — Uwydatniają się żywo na tle owych suchych notat charakterystyczne cechy ludzi dawno już zmarłych, a mimo to żyjących do dziś dnia w literaturze i w tradycyi społeczeństwa, jako pierwszy zastęp pracowników na polu twórczości rodzimej i pracy organicznej około zachowania skarbów umysłowych przeszłości, bez których żadne oświecone i kulturalne społeczeństwo, a tem więcej — społeczeństwo bytu samodzielnego pozbawione, istnieć i rozwijać się, dla dobra całej ludzkości, nie może.'''
 Postacie trzech prezesów Towarzystwa: Albertrandego, Staszica i Niemcewicza występują tu w całej okrasie
@@ Linia 129: / Linia 101: @@
 historycznych.
-Zasadniczym warunkiem zapoczątkowania i bytu Towarzystwa było zawsze trzymanie się zdała od polityki
+'''Zasadniczym warunkiem zapoczątkowania i bytu Towarzystwa było zawsze trzymanie się zdała od polityki i kwestyj religijnych. Warunek ów, ustawa określony, nadal uczonemu gronu wybitne piękno konserwatyzmu, którego się też Towarzystwo przyjaciół nauk do ostatnich prawie czasów swego istnienia niezmiennie trzymało, a które odbiło się przeważnie w jego literackich upodobaniach, dalekich od hołdowania ideałom budzącego się romantyzmu.  W imię tego właśnie kierunku zachowawczego, Lelewel, już w epoce rozgłośnej swej działalności badawczo–krytycznej, jedynie jako śmiały nowator, przepada na pierwszych wyborach... nazwisko zaś Mickiewicza dopiero nawoływania pisemek brukowych po r. 1830 wprowadzają na listę członków Towarzystwa.'''
-Pomyślne dla narodowości polskiej zmiany, jakie zaszły z chwilą wstąpienia na tron cesarza Aleksandra I,
+'''Klasyczna powaga zajęć uczonego grona nie zmienia się wśród burzliwych scen dziejowych, jakie się rozegrywały na bruku warszawskim, w epoce pierwszego trzydziestolecia bieżącego wieku, że wspomnieć tu tylko: wkroczenie Francuzów w roku 1806, Austryaków w roku 1809, odwrót szczątków wielkiej armii z pod Moskwy w r. 1812, przywrócenie Królestwa w roku 1815 i najświetniejszy rozwój polityczno-społeczny owego państewka, w epoce do roku 1830. Ważniejsze przewroty dziejowe, wciągu całego trzydziestolecia bytu Towarzystwa, zaznaczają się w księdze protokółów jego posiedzeń zaledwie gdzieniegdzie napotykanej niezapisanemi jej kartami, lub też nieliczną frekwencyą członków. Przeważnie, protokóły te są obrazem akademickiej pogody umysłów członków, zajętych wyłącznie sprawami nauki i literatury. Dla bacznego wszakże obserwatora, widoczną jest różnica atmosfer; zajęć Towarzystwa w jego początkach i ku końcowi. Wraz z ustaleniem się rządów krajowych po roku 1806, a tem więcej po roku 1815, sprawy literacko-naukowe pochłaniają w wyższej, niż przedtem, mierze uwagę i troskliwość uczestników grona i plon ich z owej epoki jest obfitszym. Natomiast w pierwszem sześcioleciu główną troską Towarzystwa jest akcya ratunkowa przeciw obmyślonej przezornie i zręcznie przez rząd pruski maskowanej metodzie wynarodowienia, którą w tak zwanych Prusach południowych przeprowadzać się starano. Każdy krok Towarzystwa w owej epoce, podjęty pod skromną formą wydawnictwa książki elementarnej z dziedziny matematyki, czy też gramatyki, albo rozprawki przyrodniczej, — ma na celu przeciwdziałanie szerzącej się niemczyznie. Ogłaszanie konkursów w przedmocie higieny, lub budownictwa domów wiejskich, tragedyi wierszem z dziejów narodowych, zmierza do budzenia umysłów z odrętwienia, ku nadaniu ich zajęciom kierunku swojskiego. Posiedzenia publiczne, gromadzące publiczność płci obojej i młodzież, są polem do wygłaszania prawideł moralności i obowiązków obywatelskich, okazyą do nawoływania umysłów, zaprzątniętych pogonią za rozrywkami, do pracy dla dobra ogółu. Pomyślne dla narodowości polskiej zmiany, jakie zaszły z chwilą wstąpienia na tron cesarza Aleksandra I, w dawnych dzielnicach polskich, pod berłem rossyjskiem zostających, znajdują odbicie swe i wyraz w gorliwszem zajmowaniu sic Towarzystwa słowiańszczyzną i sprawami pobratymców i w szczerem uczuciu życzliwości dla reform, w Imperyum rossyjskiem zapoczątkowanych. Sympatye te wzrastają w miarę gromadzenia się faktów, które stwierdziły przychylność młodego cesarza dla Polski i w miarę potężniejącego wpływu germanizacyi w stosunkach wewnętrznych zarządu Prus południowych.'''
 W celu bliższego rozejrzenia się w najważniejszej
@@ Linia 185: / Linia 120: @@
 zmienionego znacznie, wbrew woli ministeryum, pod wpływem reform podjętych w tej dziedzinie w cesarstwie rosyjskiem, w jego dawnych dzielnicach polskich, działalność
 Towarzystwa warszawskiego przyjaciół nauk staje się
-w pierwszych  latach jego istnienia zrozumiałszą a historya tej instytucyi dla czytelnika donioślejszą.
+w pierwszych  latach jego istnienia zrozumialszą a historya tej instytucyi dla czytelnika donioślejszą.
-* * *
+ * * *
 Już po wykończeniu niniejszej książki, po skreśleniu

TPN czasy pruskie 0 - Historia wersji

Piotr Frączak o 19:24, 3 wrz 2022

Piotr Frączak o 12:21, 3 wrz 2022

Piotr Frączak: /* PRZEDMOWA */

Piotr Frączak: Utworzono nową stronę "Całość ==PRZEDMOWA== ﻿Należało się już od dawna wspomnienie obszerniejsze b. Towarzystwu warszawskiemu przyjaciół nauk, którego dzia..."

Piotr Frączak: Utworzono nową stronę "Całość ==PRZEDMOWA== Należało się już od dawna wspomnienie obszerniejsze b. Towarzystwu warszawskiemu przyjaciół nauk, którego dzia..."