TPN czasy pruskie 1 - Historia wersji

Piotr Frączak o 06:37, 11 wrz 2022

2022-09-11T06:37:07Z

Piotr Frączak o 19:19, 10 wrz 2022

2022-09-10T19:19:20Z

Piotr Frączak: Utworzono nową stronę " CZĘŚĆ PIERWSZA ROZDZIAŁ I. ''Spuścizna po komisyi edukacyjnej. Opinia o niej v. Klewitza. Pochwała królewska z r. 1794. Kierownicy oświaty w Prusach połud..."

2022-09-10T19:04:23Z

Utworzono nową stronę " CZĘŚĆ PIERWSZA ROZDZIAŁ I. ''Spuścizna po komisyi edukacyjnej. Opinia o niej v. Klewitza. Pochwała królewska z r. 1794. Kierownicy oświaty w Prusach połud..."

Nowa strona

CZĘŚĆ PIERWSZA
ROZDZIAŁ I.

''Spuścizna po komisyi edukacyjnej. Opinia o niej v. Klewitza. Pochwała królewska z r. 1794. Kierownicy oświaty w Prusach południowych. Minister Woellner. Otto hrabia Voss. Projektowane „naprawy". Von Hoym. Hommagium pruskie. Rozdawnictwo starostw. Afferzyści. Protest Zerboniego. Ślady spisku urzędniczego. Minister Goldbeck. Pamflet v. Helda. Nowe rządy v. Vossa. Korpus "towarcysów". Systemat Pestalozzego. Pożyczki. Układy bajońskie.''

W najsmutniejszej dziejów krajowych epoce, między
rokiem 1773, jako zaczątkiem bytu rozczłonkowanej
Rzpltej, a rokiem 1794, zamykającym okres jej podziałów
i zagłady państwowej, rozwijała się i promieniowała, przemożnym a dodatnim wpływem na umysłowość społeczeństwa, instytucya, którą, jako najcenniejszą spuściznę po
przeszłości otrzymała, i z której posiewu długie jeszcze
lata korzystać miała Polska pogrobowa.

Komisya edukacyjna, organizacyą swą wzorową i systematem szkolnym, skierowanym ku rozwojowi nietylko
umysłu, lecz i pierwiastków etycznych i humanitarnych
w młodem pokoleniu, była pierwszem w świecie ucywilizowanym ministeryum oświaty. Dała ona swym przykładem państwom europejskim impuls do utworzenia władz
specyalnych, poświęconych wyłącznie ważnym sprawom
edukacyi młodzieży w duchu narodowym.

Z nietajonem zadowoleniem przytaczano dotychczas,
wydany w roku 1805 w Berlinie, memoryał, ongi prezydującego radcy w departamencie Prus południowych, von
Klewitza, w którym, urządzenia szkolne Polski porozbiorowej, z lat 1783 i 1790, nazwano wprost »przedziwnemi».

Opinia taka, dla umysło-
wości polskiej tyle zaszczytna,
nabiera tem większej wagi, ile
że stwierdzenie jej znajdujemy we wcześniejszym od pomienionego memoryału reskrypcie króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma II, z dnia
14 lutego 1794 roku, do kamery poznańskiej przesłanego,
w którym, dziękując ówczesnemu radcy wojenno-ekonomicznemu, von Strachwitzowi, za gruntowne o szkolnictwie
polskiem sprawozdanie i za jego »patryotyczną w dobrej
sprawie gorliwość«, król pruski bez ogródek wypowiada
zdanie, że urządzenia szkolne polskie, przez dawną komisyę edukacyjną opracowane, »są istotnie tak wzorowemi,
iż z pewnemi jedynie zmianami, zasługują na utrzymanie
i nadal«. („Diese Verfassung und die Grundsätze des Schul-
reglements... sind in der That so musterhaft, dass sie mit Mo-
difcationen hinzuhalten zu werden verdienen...)1).

Tego rodzaju pochlebna opinia ośrodkach pomocniczych dla rozwoju oświaty, w przyłączonych do monarchii pruskiej dawnych prowincyi polskich, nie oznaczała,
naturalnie, gotowości do popierania celu, ku któremu zarządzenia komisyi edukacyjnej zmierzały: do pielęgnowania
w duszach i umysłach podbitego narodu miłości do duchowej po ojcach spuścizny: języka, literatury i dziejów swojskich.

Wytrącony z rąk dawnych kierowników edukacyi narodowej oręż, służyć miał w rękach nowego rządu jako narzędzie podatne do szerzenia kultury obcej, — do celów germanizacyi; a jakkolwiek osnuty
w tym duchu system, wykonywany przez szereg lat z nieubłaganą konsekwencyą, żadnym nie
miał podlegać zboczeniom, to jednak wytrawna polityka pruska
umiała wszelkim pomocniczym,
ku głównemu celowi zmierzającym, zarządzeniom, nadać pozór
tyle humanitarny i etyczny, że
złudzone owym blichtrem umysły, szczerych nawet patryotów
polskich, nie odmawiały jej zrazu współdziałania.

Epokę, która nas zajmować będzie, wypełniają rządy
dwóch Fryderyków Wilhelmów pruskich: II-go i III-go.
Pierwszy z nich, przysporzył swej monarchii odpadłe od
Rzpltej, skutkiem drugiego rozbioru, rozległe dzielnice polskie; ostatni zaś, od roku 1798, objął to dziedzictwo po ojcu
i utracił je w części, po katastrofie 1806 roku. Współpra-
cownikami obu owych Fryderyków w dziele wynarodowienia społeczności polskiej, byli, względnie, jedni i ciż
sami mężowie stanu, kierowani wspólną ideą — wynaturzenia ducha polskiego, jego umysłowości i języka, drogą
edukacyi młodzieży, według norm, niby to postępowych,
w gruncie rzeczy wszakże osnutych na ciasnych formułkach klerykalizmu protestanckiego.

Obyczajowe zboczenia i niemoralność Fryderyka Wilhelma II, stały się dźwignią do wyniesienia całej gruppy
etycznie nagannych osobników na szczebel kierownictwa
losami i umysłowością przyłączonych do monarchii, pod nazwą Prus południowych i południowo-wschodnich, prowincyj polskich.

Jan Krzysztof Woellner, były kaznodzieja protestancki "un paurre roturier"
„ein betrügerischer und intriguanter Pfaffe", jak go w przystępie cynicznej szczerości tytu-
łował Fryderyk Wielki, zawdzięczał swoje późniejsze
wyniesienie na dygnitarstwo
Oberfinanzratha i Premier-ministra pruskiego (1786 r.) bogatemu i zdradą osiągniętemu ożenkowi z niedoświadczoną hrabianką Itzenplitz,
przedewszystkiem zaś — mistycznym praktykom z królem, na tajnych schadzkach
w gronie sekty [[Różokrzyżowcy|Rosenkreutzerów]].

Podjąwszy się do współki z drugim, tejże wartości
moralnej, działaczem, Ottonem Fryderykiem hrabią Vossem, — dopuszczonym do łaski królewskiej dzięki jedynie
oddaniu na pastwę lubieżności Fryderyka Wilhelma, rodzonej siostry,(2) zorganizowania nowo zdobytych dzielnic
polskich w duchu reakcyjnym, przekazał w roku 1714,
po ustąpieniu ze stanowiska ministra, to zadanie, swemu
następcy. «Materyału do naprawy — pisał Voss o swoim
zarządzie w roku 1796 — starczy na lat dziesiątki». Naprawa miała być prowadzoną nie środkami przymusu,
lecz łagodnością, wciąganiem inteligencyi polskiej, przez
stan szlachecki reprezentowanej, w sferę interesów państwowych, drogą kaptowania jej względów tytułami i nadawaniem jej gruntów kameralnych, na dostępnych wa-
runkach wieczysto-dzierżawnego posiadania (3).

Usypiając łagodnością swego systematu samowiedzę
narodową społeczeństwa polskiego, do tego stopnia, że, wbrew
rozkazom z góry, zabronił uroczystego obchodu na ziemiach polskich rzadkich zwycięztw Prusaków, w pierwszych walkach z Francyą rewolucyjną, rozwijał natomiast hr.
Voss niestrudzoną działalność
w sprawach: niedopuszczenia duchowieństwa katolickiego do
udziału w wychowaniu młodzieży, w zachęcaniu tejże młodzieży
do kształcenia się w uniwersytecie Frankfurckim (nad Odrą),
w projektach utworzenia w Toruniu wszechnicy protestanckiej,
w ograniczania praw klasztorów,
w zarządzie funduszem szkolnym
pojezuickim, przedewszystkiem
zaś, zwracał uwagę na to, by
Prusy Południowe ekonomicznie
nie rozwijały się ze szkodą «macierzy» (Mutterstaat) t. j.
właściwej monarchii pruskiej (4).

Wybuch powstania kościuszkowskiego w roku 1794
wstrzymaj na czas krótki działalność hr. Voasa. Następcą
jego czasowym stał się minister ślązki Karol Jerzy Henryk
v. Hoym, który też stał u steru zarządu Prusami Południowemi przez lat trzy, do czasu ponownego powołania
Vossa na ów urząd odpowiedzialny.

Karol Jerzy Henryk von Hoym (1739—1807) wyniesiony w roku 1786 przez Fryderyka Wilhelma II do grafskiej godności, objął w roku 1793 zarząd kamerami: poznańską i piotrkowską. W roku 1795, po objęciu naczelnictwa w zarządzie Prusami Południowemi przyjmował imieniem swego monarchy homagium od Warszawy, na
miasto pruskie zmienionej, i od przyłączonego kraju, przyczem miało miejsce głośne swego czasu zdarzenie — iż go
jedna z deputacyj «krolewską mością» nazwała (5).
Upamiętnił von Hoym swoje rządy rozdawnictwem
starostw, zewsząd nadbiegłym spekulantom i afferzystom,
za bajecznie niską cenę, bogacąc tym sposobem całe rzesze nikczemnych kreatur, ze
szkodą skarbu narodowego. Pomocnikiem jego w tych manewrach był nadleśny von Triebenfeld, który też sam na tej
spekulacyi grube zarobił pieniądze Wywołało to swego czasu
głośny protest ze strony wojskowego Zerboniego z Piotrkowa,
za co, z rozkazu króla, nastąpiło
jego aresztowanie, a gdy przy
rewizyi papierów Zerboniego natrafiono na ślad stowarzyszenia,
mającego na celu poprawę stosunków wewnętrznych państwa pruskiego, zaraportował
o tem v. Hoym królowi, skutkiem czego, wspólnicy Zerboniego: brat tegoż, kupiec wrocławski, dowódzca v. Leipziger i kupiec Salice Contessa z Hirszberga, na karę forteczną skazani zostali. Po wstąpieniu na tron Fryderyka
Wilh. III (1798 r.) uwolniono spiskowców, przyczem i minister Goldbeck, nieprzyjaźnie względem v. Hoyma usposobiony, przeciw któremu Hans v. Held wystąpił z głośnym swego czasu pamfletem: "Die wahren Jacobiner im
preussischem Staate", złożonym został z urzędu. Niedługo
wszakże trwała gospodarka v. Hoyma w Prusiech Połu-
dniowych, gdyż już w roku 1798 zmuszonym był ustąpić
z zarządu i hr. v. Voss ponownie do władzy powołanym
został. Przywrócono tedy znowu dawny systemat łago-
dności i oględności w postępowaniu z ludnością polską.

Zjednanie sobie względów szlachty stało się jedynym
celem przywróconego do władzy ministra. W takim postę-
pując duchu, powściągnął v. Voss zachcianki reformatorów do usamowolnienia włościan polskich (6). Natomiast,
folgując rycerskiemu animuszowi szlachty polskiej, wyjednał od króla zezwolenie, na utworzenie dla niej korpusu
lekkiej jazdy <<towarzyszów>>. (Towarcys)7). Zobaczymy następnie bliżej owoce działalności
v. Vossa w zakresie szkolnictwa
polskiego, dla którego, przy po-
mocy księdza Jeziorowskiego, wyjednał zezwolenie na wprowadze-
nie do nauczania młodzieży systematu pedagoga Pestalozzi'ego.
Najbardziej wszakże wpływowym i dla interesów monarchii pruskiej korzystnym, lecz etycznie dla narodowości polskiej szkodliwym, był chytrze obmy-
ślony plan v. Vossa — rozpożyczenia szlachcie polskiej, na przystępnych warunkach, olbrzymich kapitałów państwowych
i ‘’’legatowych różnych stowarzyszeń’’’, z hypotecznem ich
zabezpieczeniem. Pożyczki owe, wzmógłszy w narodzie
dążność do trwonienia ich na błyskotliwy przepych zabaw, przeszły w roku 1810 drogą sprzedaży, z mocy konwencyi bajońskiej, jako zdobycz wojenna, na rzecz króla
saskiego, księcia warszawskiego.
Niemniej względnym okazał się hr. Voss dla narodowości polskiej, stawiając przeszkody immigracyi do Prus
południowych kolonistów niemieckich, wbrew wyraźnej
w tym duchu woli ministra v. Schrottera.

Trwała ta gospodarka Vossa w Polsce aż do katastrofy pod Jeną. Zabrawszy wszystkie akta spraw Prus
Południowych, oraz wszelkie fundusze państwowe, opuścił
v. Voss sferę swej zgubnej działalności, by już do niej nie
powrócić.

Pozostawił jedynie po sobie nieprzychylną miedzy politykami pruskimi pamięć, gdyż jego to systematowi przypisywano ułatwienie Napoleonowi drogi do opanowania
rychłego dawnych prowincyi polskich (8).

Biegunowo przeciwnym polityce łagodności z zarzą-
dzie Prusami Południowemi był współczesny Vossowi
wzmiankowany wyżej minister
Fryderyk Leopold von Sehrötter
(ur. 1743). Ów przyjaciel osobisty Kanta i zwolennik jego filozofii, od roku 1791 prezydent
Prus Wschodnich i Zachodnich,
a od roku zaś 1795 i tak zwanych Nowo Wschodnich, do któ-
rych okrąg Białostocki należał,
zwracał główne swe usiłowanie
ku ekonomicznemu podniesieniu
zdobytych krajów i ku niweczeniu wszelkiej narodowej samowiedzy w ludności polskiej, przez
zdwojoną w sprawie jej zgermanizowania rychłego gorliwość. Wysyłał kosztem rządu kandydatów do posad wpływowych w Polsce, za granicę, do Anglii i lokował ich
następnie w rozmaitych władzach centralnych, z instrukcyą bezwzględnego stosowania systematu exterminacyjnego
do ludności polskiej. I tego działacza bitwa pod Jeną wytrąciła z siodła, wśród najgorętszego rozmachu antipolskiej
działalności (9).

Dwaj jeszcze pruscy mężowie stanu pracowali jednomyślnie w duchu łagodnego systematu germanizacyi
Prus południowych. Jednym z nich był powinowaty von
Vossa — Juliusz Eberhard Ernest v. Massow (ur. 1750),
który w ministeryum sprawiedliwości zarządzał departamentem Prus Południowych i Południowo-wschodnich,
a także wydziałem spraw duchowieństwa katolickiego
i protestanckiego w tychże prowincyach, osobistość giętka
i gotowa do wszelkich ustępstw na korzyść silniejszego,
do tego stopnia, że z chwilą wkroczenia Napoleona do
Prus pospieszyła wspólnie z ministrem Goldbeckiem ze
złożeniem przysięgi homagialnej na wierność francuskiemu
zdobywcy.
Drugim wreszcie, tejże samej kategoryi działaczem, był minister Karol Fryderyk v. Beyme (ur. 1765 + 1833)
były asesor Kammergerichtu, zestosunkowany wspólnością
modnego humanitarnego kierunku najprzód z królewiczem,
a następnie z królem Fryderykiem Wilhelmem III, i z tego
względu nieprzychylnie przez historyografów pruskich
oceniany (10).

← poprzednia wersja		Wersja z 06:37, 11 wrz 2022
Linia 1:		Linia 1:
		+	[[TPN czasy pruskie\|Całość]]
		+	pogrubienia i śródtytuły od redakcji muzeum.asocjacje.org
		+
	CZĘŚĆ PIERWSZA		CZĘŚĆ PIERWSZA
	ROZDZIAŁ I.		ROZDZIAŁ I.

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
   CZĘŚĆ PIERWSZA
   ROZDZIAŁ I.
 W najsmutniejszej dziejów krajowych epoce, między
 rokiem 1773, jako zaczątkiem bytu rozczłonkowanej
@@ Linia 21: / Linia 20: @@
 Klewitza, w którym, urządzenia szkolne Polski porozbiorowej, z lat 1783 i 1790, nazwano wprost »przedziwnemi».
-Opinia taka, dla umysło-
+Opinia taka, dla umysłowości polskiej tyle zaszczytna,
 nabiera tem większej wagi, ile
 że stwierdzenie jej  znajdujemy we wcześniejszym od pomienionego memoryału reskrypcie króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma II, z dnia
@@ Linia 35: / Linia 33: @@
 difcationen hinzuhalten zu werden verdienen...)1).
 Tego rodzaju pochlebna opinia ośrodkach pomocniczych dla rozwoju oświaty, w przyłączonych do monarchii pruskiej dawnych prowincyi polskich, nie oznaczała,
 naturalnie, gotowości do popierania celu, ku któremu zarządzenia komisyi edukacyjnej zmierzały: do pielęgnowania
@@ Linia 52: / Linia 52: @@
 Pierwszy z nich, przysporzył swej monarchii odpadłe od
 Rzpltej, skutkiem drugiego rozbioru, rozległe dzielnice polskie; ostatni zaś, od roku 1798, objął to dziedzictwo po ojcu
-i utracił je w części, po katastrofie 1806 roku. Współpra-
+i utracił je w części, po katastrofie 1806 roku. Współpracownikami obu owych Fryderyków w dziele wynarodowienia społeczności polskiej, byli, względnie, jedni i ciż
 sami mężowie stanu, kierowani wspólną ideą — wynaturzenia ducha polskiego, jego umysłowości i języka, drogą
 edukacyi młodzieży, według norm, niby to postępowych,
@@ Linia 111: / Linia 110: @@
 szkodą skarbu narodowego. Pomocnikiem jego w tych manewrach był nadleśny von Triebenfeld, który też sam na tej
 spekulacyi grube zarobił pieniądze Wywołało to swego czasu
-głośny protest ze strony wojskowego Zerboniego z Piotrkowa,
+głośny protest ze strony wojskowego [[Joseph Zerboni di Sposetti|Zerboniego]] z Piotrkowa,
 za co, z rozkazu króla, nastąpiło
 jego aresztowanie, a gdy przy
@@ Linia 152: / Linia 151: @@
 rychłego dawnych prowincyi polskich (8).
-Biegunowo przeciwnym polityce łagodności z zarzą-
+Biegunowo przeciwnym polityce łagodności z zarządzie Prusami Południowemi był współczesny Vossowi
 wzmiankowany wyżej minister
 Fryderyk Leopold von Sehrötter

TPN czasy pruskie 1 - Historia wersji

Piotr Frączak o 06:37, 11 wrz 2022

Piotr Frączak o 19:19, 10 wrz 2022

Piotr Frączak: Utworzono nową stronę " CZĘŚĆ PIERWSZA ﻿ROZDZIAŁ I. ''Spuścizna po komisyi edukacyjnej. Opinia o niej v. Klewitza. Pochwała królewska z r. 1794. Kierownicy oświaty w Prusach połud..."

Piotr Frączak: Utworzono nową stronę " CZĘŚĆ PIERWSZA ROZDZIAŁ I. ''Spuścizna po komisyi edukacyjnej. Opinia o niej v. Klewitza. Pochwała królewska z r. 1794. Kierownicy oświaty w Prusach połud..."