TPN czasy pruskie 2 - Historia wersji

Piotr Frączak: /* Memoriał Jerzego Samuela Bandtkiego */

2022-09-24T20:02:05Z

Memoriał Jerzego Samuela Bandtkiego

Piotr Frączak: /* Nieznana historia Jerzego Samuela Bandtkiego */

2022-09-21T18:47:40Z

Nieznana historia Jerzego Samuela Bandtkiego

Piotr Frączak: /* Nieznana historia Jerzego Samuela Bandtkiego */

2022-09-21T18:46:43Z

Nieznana historia Jerzego Samuela Bandtkiego

Piotr Frączak: /* Pruska polityka edukacyjna */

2022-09-21T18:22:50Z

Pruska polityka edukacyjna

Piotr Frączak: /* Pruska polityka edukacujna */

2022-09-21T06:48:54Z

Pruska polityka edukacujna

Piotr Frączak o 06:48, 21 wrz 2022

2022-09-21T06:48:13Z

Piotr Frączak: /* cd */

2022-09-20T15:21:53Z

Piotr Frączak o 09:38, 20 wrz 2022

2022-09-20T09:38:20Z

Podgląd zmian

Piotr Frączak: Utworzono nową stronę "ROZDZIAŁ II. Fundusz pojezuicki. Projekta Goldbecka. Protest Hoyma. Uniwersytet katolicki. Program edukacyl wyższej. Büsching i jego Magazyn. Wydzielenie części f..."

2022-09-20T09:24:54Z

Utworzono nową stronę "ROZDZIAŁ II. Fundusz pojezuicki. Projekta Goldbecka. Protest Hoyma. Uniwersytet katolicki. Program edukacyl wyższej. Büsching i jego Magazyn. Wydzielenie części f..."

Nowa strona

ROZDZIAŁ II.

Fundusz pojezuicki. Projekta Goldbecka. Protest Hoyma. Uniwersytet katolicki.
Program
edukacyl wyższej. Büsching i jego Magazyn. Wydzielenie części funduszu
edukacyjnego na
uniwersytety pruskie. Badania źródłowe nad powstaniem owego funduszu.
Szkoły prote-
stanckie. Obliczenia Hoyma. Konsystorz ewangielicki w Poznaniu. Opinia Woellnera.
Karye-
rowicz Regehly. Zasada «ausrotten« w odniesieniu do języka polskiego.

Gdy po ostatecznym rozbiorze Rzpltej rząd pruski zajął się energicznie sprawą oświaty i wychowania
w zagarniętych prowincyach polskich, na pierwszy plan
wysuniętą została — kwestya użycia funduszów pojezuickich
na cele germanizacyi. Minister Goldbeck, popierając projekt
[[Kamera|kamery poznańskiej]], zażądał od ministra Hoyma, by fundusze te przeznaczył, jeśli nie w całości, to przynajmniej
w części, na korzyść protestantów, przedewszystkiem zaś —
luteranów prowincyi Prus Południowych.

Minister Hoym, w odezwie z dnia 11 listopada 1796
roku do ministra Goldbecka wystosowanej, zaprotestował
przeciw takiej pretensyi, przytaczając w obronie funduszu
edukacyjnego, iż ten powstał wyłącznie ze sprzedaży ma-
jątków pojezuickich, na które się wyłącznie katolicy
składali.

Podsunął przytem myśl utworzenia z owych fundu-
szów — uniwersytetu katolickiego w Prusiech Południo-
wych, by taką drogą dojść do zatamowania wędrówek
młodzieży polskiej do wszechnicy krakowskiej11).
Nie zgodził się z poglądem na źródło powstania funduszu pojezuickiego minister Goldbeck. W odezwie z dnia
24 listopada 1796, do konsystorza poznańskiego wystoso-
wanej, polecił wyśledzić: czyli majątki jezuitów nie po-
wstały z konfiskat mienia dyssydentów i powołał w tej
mierze epizod sprawy toruńskiej z roku 1725 12).
Oparł się również stanowczo propozycyi Hoyma, by
utworzyć nowy katolicki uniwersytet w Prusiech Połu-
dniowych. «Aby wytworzyć między ludnością miejscową,
a głównie wśród kleru katolickiego, kulturę, moral-
ność i patryotyzm, — pisał Goldbeck — aby wywo-
łać poprawę charakteru narodowego i oswoić nowych
poddanych z nowemi rządami, nowem prawodawstwem
i obyczajami, należy działać w duchu zmieszania obu na-
rodowości (es sei ausserst wichtig, eine Mischung zwischen bei-
derlei Nationen hervorzubringen) i wyprowadzenia mieszkań-
ców Prus Południowych ze stanu odrębności, w jakim
dotychczas pozostawali, a co było główną przeszkodą
w postępie ich kultury... Utworzenie uniwersytetu w Pru-
siech Południowych bynajmniej nie przyczyni się do uła-
twienia młodym duchownym poznania innych ludzi i in-
nych obyczajów, i do wykorzenienia z ich umysłów zasad
nietolerancyi i przesądów...
«Można zapobiedz wędrówkom do wszechnicy krakow-
skiej — obostrzeniem dotychczasowych w tej sprawie prze-
pisów... Należałoby raczej istniejący już we Wrocławiu
uniwersytet uposażyć w nauczycieli, dobrze językiem pol-
skim władająch»13).
Źródłem informacyj ministeryum pruskiego o stosun-
nach ekonomiczno-polityczno-społecznych przyłączonych
prowincyj polskich, było w owym czasie wyłącznie
dzieło Antoniego Fryderyka Buschinga: Magazin fur neue
Historie und Geographie (Hamburg, 1767—1793), w którem
autor, uważany w swoim czasie za ojca nowożytnej geo-
grafii, zebrał wiele ciekawych o Polsce szczegółów. —
Obliczenie funduszu pojezuickiego na trzydzieści milionów
złotych polskich, przez Buschinga dopełnione, obudziłostr 28
CZĘŚĆ I. ROZDZIAŁ DRUGI.

pożądliwość władz pruskich. Już król Fryderyk Wilhelm II
rozkazał wydzielić z owego funduszu kapitał pięć tysięcy
talarów, na rzecz uniwersytetów pruskich: Królewca, Frank-
furtu nad Odrą i Halli. Zamierzano szczodrobliwość tę
zwiększyć, ze szkodą nowych poddanych. Oparł się tym
razem tej imprezie graf V. Hoym i, w odezwie z d. 4 gru-
dnia 1796 r. do ministra Goldbecka wystosowanej, stanął
w obronie zasady, iż dowierzać cyfrom problematycznym
Buschinga nie należy i że względy w słuszności nie do-
zwalają na tak bezceremonialne szafowanie funduszem,
którego źródło i cele były zupełnie odmienne od domyśl-
nych 14).
Nie godząc się z poglądem min. Goldbecka, jakoby
fundusz ów powstał z konfiskat mienia dyssydentów, pisze
dalej Hoym: «Dyssydenci byli wprawdzie ograniczani
i wyłączani od urzędów, lecz bynajmniej nie prześlado-
wani i nie pozbawiani majątków (allein nicht eigentlich ver-
folghtfojgt und ihrer Guter beraubt), a jeśliby nawet przyjąć, że
niejakie dobra przeszły taką drogą do jezuitów, to, na
wypadek restytucyi, należałoby te dobra zwrócić potom-
kom poszkodowanych, a nie — zupełnie obcym instytucyom...
Fundusz ten poedukacyjny należy obrócić w zupełności
na reformę szkół katolickich, wiejskich i miejskich, co i tak
pociągnie za sobą nakłady znaczne.
Nie tak łatwo odstąpił Goldbeck od swego projektu,
a choć go złagodził w części tem, iż domagał się przezna-
czenia choćby pewnej części funduszu edukacyjnego na
tworzenie szkól protestanckich, to jednak graf Hoym i na
to zgodzić się nie chciał, powołując się na świeżo wy-
daną przez króla instrukcyę w przedmiocie szkolnictwa
w Prusiech Południowych i wymówił się niemożnością tra-
ktowania w tej sprawie z ministeryum pruskiem15).
W odezwie gr. Hoyma do Goldbecka, z dnia 12 marca
1797 r, znajdujemy bliżej nas obchodzące szczegóły o wy-
sokości i przeznaczeniu funduszu poedukacyjnego w Polsce
pruskiej.

str 29
FUNDUSZ EDUKACYJNY.

Składał się on z rocznych intrat, w wysokości około
30 tysięcy talarów, z których, po potrąceniu 5 tysięcy
talarów na uniwersytety pruskie, pozostałość, w kwocie
15 tys. talarów, przeznaczoną była na utrzymanie szkół
w departamencie warszawskim, jako to: na kollegia i płace
nauczycielskie. «Reszta 10 tys. talarów musi być poświę-
coną na zakłady uniwersyteckie, z uwagi, że akademie
polskie w Wilnie i Krakowie pod obce panowanie przeszły,
a zależy na utworzeniu seminaryum katolickiego i szkół
miejskich przedewszystkiem. Mam nadzieję — kończy gr.
Hoym — iż, przez nowe oszacowanie sprzedanych mają-
tków i realizacyę wątpliwych pretensyj, fundusz ten może
będzie powiększony, czem się obecnie kamera południowo-
pruska gorliwie zajmuje, lecz taki zamiar będzie wówczas
dopiero urzeczywistniony, gdy papiery i dokumenta za-
brane przez generała rosyjskiego von Buxhoewdena, przy
ustąpieniu jego z Warszawy, odzyskanemi zostaną, o co
już ministeryum spraw wewnętrznych u dworu cesarsko-
rosyjskiego poczyniło należyte starania».
Najgorliwszym orędownikiem zagarnięcia części fun-
duszu pojezuickiego na cele szkolnictwa protestanckiego
był konsystorz ewangielicki w Poznaniu, w którym zasia-
dali: generalny consenior Kaulfuss, kreissenior Hellwig
i reformowany generalny senior Cassius.
Wedlug ich opinii, przesłanej 23 stycznia 1797 roku
królowi i opartej na wiadomościach zaczerpniętych z dzieła
Węgierskiego (Regenvolsciusa): Slavonia reformata (1679),
w czasie prześladowań dyssydentów, 1614—1617 roku, za-
brać miano protestantom dwa kościoły, jedną szkołę i szpi-
tal w Poznaniu. Z konstytucyi 1775 r. wynika, że fundusz
edukacyjny przeznaczonym był na cele szkolnictwa, bez
różnicy wyznań chrześcijańskich, tem samem, zastosowanie
tej zasady do obecnego stanu rzeczy, nie powinnoby na-
stręczać trudności16).
Poparł tę opinię i minister Woellner, w raporcie do
króla z d. 8 kwietnia 1797, wzmocniwszy ją uwagą, żestr 30
CZĘŚĆ I. ROZDZIAŁ DRUGI.

utworzenie zasiłkowym funduszem seminaryów mieszanych,
po za granicami Prus Południowych, w którychby, na ró-
wni z językiem macierzystym, uprawiano i język niemie-
cki, skutecznie mogłoby wpłynąć na reformę i poprawę
ducha narodowego Polaków17).
Pożadliwem okiem zwracały się w stronę Prus Po-
łudniowych aspiracye karyerowiczów, by na gruncie kul-
tury dawnej polskiej posiać ziarno germanizacyi. Zarzu-
cano ministerya prośbami w tym kierunku, obiecując
szybką zmianę upodobań do form zaśniedziałych, a prze-
dewszystkiem do języka rodzimego, na korzyść, kultury
wyższej i języka niemieckiego.
W języku polskim upatrywano głównego wroga no-
wego rzeczy porządku, i już wówczas, w końcu XVIII
wieku, wysunięto na plan pierwszy hasło „ausrotten!",
której, w czasach naszych, pseudo filozof i propagator za-
sady «bezwiedności», Hartmann, nadal tak smutnie popu-
larny rozgłos.
O «wytępieniu» przedewszystkiem języka polskiego
marzył taki np. Regehly, kaznodzieja protestancki, guwer-
ner syna Maryi z książąt Czartoryskich, księżny Ludwiki
Wirtemberskiej, autorki Malwiny, po jej rozłączeniu się
z mężem. On to, osiadłszy w bawarskiem mieście Beyreuth
i bywając często w Puławach, zarzucał ministra Woellnera
prośbami, o powierzenie mu w Prusiech Południowych po-
sady nauczyciela, by wpływem swoim i kazaniami módz
przyspieszyć urzeczywistnienie celu upragnionego.
Wydał on w swym czasie broszurę pod tyt.: „Über
Schulverfassung des an Südpreussen grunzenden Theiles von
Oberschlesieu" i wykazał w niej, że źródłem wszelakiej
niedoli niemczyzny w dawnych prowincyach polskich „ist
und bleibt immer - zuerst die polnische Sprache. So sehr auch
form gearbeitet wird, sie, wo nicht auszurotten, doch mit der
deutschen zu rerbinden, so behaupte ich doch,... że stać się to
może faktem... dopiero po wygaśnięciu dwóch pokoleń.
Przyspieszenie tak pożądanego rezultatu mogłoby na-

str 31
ASPIRACYE REGEHLY'EGO

stąpić przy pomocy środków proponowanych przez Rege-
hlyego a mianowicie, przez powierzenie mu upragnionej
posady, do której ciągnie go «pełne najlepszych in-
tencyj serce dobrego Prusaka»18). - Tylko taki
systemat mógłby utworzyć silny łańcuch, którymby można
opętać niespokojne i za klubami tęskniące państwo (den
unruhigen und nach Klubbs durstenden Staat...) i przywiązać
je do osoby nowego monarchy...».str 32

← poprzednia wersja		Wersja z 20:02, 24 wrz 2022
Linia 532:		Linia 532:
	zbyteczną, Napływ obcych z Galicyi i z Rosyi mógłby		zbyteczną, Napływ obcych z Galicyi i z Rosyi mógłby
	bardzo korzystnie oddziałać na rozkwit Warszawy» (30).		bardzo korzystnie oddziałać na rozkwit Warszawy» (30).
		+
		+	=ROZDZIAŁ. VI=
		+
		+	==Odpowiedź na Memoriał==
		+
		+	Memoryał Bandtkiego, złożony na ręce v. Vossa, przesłanym został 23 września 1803 r. do Berlina J. E.
		+	ministrowi v. Schroetter, żarliwemu, jak wiemy, zwolennikowi bezwarunkowego i bezzwłocznego zgermanizowania
		+	Prus Południowych.
		+
		+	Minister von Schroetter odczytał uwagi Bandtkiego
		+	i wypowiedział o nich opinię w odezwie do Vossa, który,
		+	ze swej strony, rezultaty owej dyskussyi zakomunikował
		+	ministrowi naczelnemu v. Massowowi.
		+
		+	Z owych wzajemnych wynurzeń można utworzyć
		+	sobie dokładne wyobrażenie o prądach, jakie w sprawie
		+	polskiej w sferach urzędowych polskich ścierały się w owym
		+	czasie, gdy jeszcze nieprzewidywano tak rychłego odpadnięcia Prus Południowych od monarchii i zabierano
		+	się do gruntownego przeinaczenia na nową modłę organizmu polskiego.
		+
		+	— «Niezaprzeczenie — pisał v. Schroetter do Vossa —
		+	wiele uwag nauczyciela Bandtkiego jest trafnych i nadających się do spożytkowania przy urządzeniu szkolnictwa
		+	w nowych prowincyach. Z tem wszystkiem, niepodobna mi
		+	zataić przeświadczenia, że autor memoryału zbyt wielką,
		+	utrzymaniu języka polskiego i polskiej literatury przypisuje wagę (gar zu vielen Werth auf die Erhaltung der polonischn Litterutur und der poln. Sprache legt). Zdaje mi się, że
		+	historya wszystkich krajów i narodów stwierdza ów pewnik, że prowincya, w której ludność dwojakim między
		+	sobą porozumiewa się językiem, nigdy do wysokiego stopnia kultury i rozwoju umysłowego u ogólę podźwignąć
		+	się nie zdoła, i że, taki kraj, w przeciwieństwie do tych.
		+	w których jeden tylko język jest językiem miejscowym,
		+	zawsze na niskim poziomie rozwoju pozostaje. Za daleko by
		+	to nas zawiodło, gdybyśmy chcieli dotrzeć do źródła przyczyn tego zjawiska; lecz że to tak w rzeczywistości się
		+	dzieje, o tem świadczą przykłady dawniejszych i nowszych czasów, a między innymi: przykład Węgier i południowego Tyrolu, w zestawieniu z innemi prowincyami
		+	monarchii austryackiej; przykład Inflant, Kurlandyi, Litwy
		+	pruskiej, Głórno-Ślązka, części Prus Zachodnich i Wschodnich, w zestawieniu z Niemcami.
		+
		+	«Nie trudnem byłoby również dowieść, że kultura
		+	prowincyi przez obcy naród zdobytej, tem rychlej się
		+	wznosi, im rychlej pierwsza przyswaja sobie język, zwyczaje i obyczaje zdobywców, tam zwłaszcza, gdy i bez tego
		+	sama jeszcze na niższym szczeblu kultury pozostaje, aniżeli ów kraj. do którego wcieloną została. O tem, że język
		+	niemiecki niezadługo wielkie w prowincyach dawnej Polski, do Prus i Austryi przy łączonych, uczyni postępy, wątpić nie można. Warunki bytu tanecznego, odbywania posiedzeń publicznych, wydawanie rozporządzeń i praw
		+	częścią wyłącznie w tym języku, lub też na równi z miejscowym, zamieszkiwanie kraju przez niemieckich urzędników wojskowych i cywilnych, odwiedzanie niemieckich
		+	rezydencyj i niemieckich dworów przez bogatą szlachtę,
		+	konieczność odbywania nauk teologicznych, lekarskich
		+	i prawniczych w uniwersytetach niemieckich, umieszczanie
		+	ludzi z gminu w garnizonowych miastach niemieckich,
		+	wszystko to musi się do przyczyniać do większej znajomości języka niemieckiego. A gdy się wnioskowanie, z doświadczenia osiągniętego w Prusiech Zachodnich, przeniesie
		+	na Prusy Południowe i Południowo Wschodnie, to przyjąć
		+	można U pewne, że za lat 30 lub 40 nie znajdzie się
		+	w tych prowincyach człowiek jako tako wykształcony, któryby niemieckim nie mógł władać językiem.
		+
		+	«Ów stan przejściowy, w którym mieszkańcy Prus
		+	Południowych i Nowowschodnich przez długie jeszcze lata, na
		+	rozmaite kategorye będą musieli być dzieleni, nie wpływa
		+	pomyślnie na rozwój owej kultury. Jednakże,
		+	gdy z natury rzeczy i z warunków, w jakich owe prowincye do pruskiej i austryackiej pozostają monarchii — niepodobna zatamować dalszego krzewienia się w nich języka
		+	niemieckiego, przeto wydaje mi się kwestyą zasadniczą
		+	i, niejako systematem rządowym obu państw rozbiorowych,
		+	nie wpływać specyalnemi środkami i urządzeniami na
		+	kształcenie się języka polskiego i polskiej literatury. Prowincye te muszą się stać niemieckiemi. Takim jest cel
		+	rządu. (Diesc Provinzen müssen deutsch werden, dies ist das
		+	Ziel der Regierung). Chcieć gwałtownemi środkami ów cel
		+	urzeczywistnić, byłoby bezużytecznem i bezcelowem. Napopierać przywiązanie narodu do swego języka
		+	macierzystego, znaczyłoby: utrwalać ów stan przejściowy
		+	i tamować rozwój nowej kultury.
		+	«Nie wydaje mi się to niemożliwem, iż język polski,
		+	po upływie kilku (einigen) generacyj, albo się w zupełności
		+	zatraci, lub też, przez swą siostrzycę — język rosyjski —
		+	będzie pochłonięty (entweder sich ganz verliert, oder von ihrer
		+	Schwester, der rusischen Sprache, verschlungen sein wird).
		+	Skutkiem podobnych wydarzeń, jak te, mocą których państwo Polskie upadło: wygasły języki hebrajski i łaciński,
		+	a z żyjących - staro pruski, w zupełności, wendvjski i litewski po większej części.
		+
		+	«Takiż sam los czeka — o ile się polityczny stan
		+	rzeczy nie zmieni — i język polski, a to tem pewniej, jeśli
		+	się zważy na stan kultury narodu polskiego, w zestawieniu z niemieckim, lub rosyjskim, na wadliwy ustrój języka
		+	polskiego (mangelhafte Ausbildung der polu. Sprache) niewielką
		+	wartość dzieł literatury polskiej (den geringfugigen Werth
		+	der Werke der polnischen Litteratur).
		+
		+	«Ów — według normalnego biegu rzeczy fakt oczekiwany — wstrzymać, wydaje mi się rzeczą niepożądana.
		+	To zaś, by skutkiem zaniedbania języka macierzystego
		+	naród ów mógł popaść w barbarzyństwo, jak to utrzymuje autor memoryalu, nie zdaje się być dopuszczaniem.
		+
		+	«Przykład Górnoślązka, według mego zdania, nie jest
		+	przekonywającym. Na słaby rozwój kultury wpłynęły tam
		+	inne, odleglejsze warunki, przedewszystkiem wadliwość
		+	kultury ziemi.
		+
		+	«Jakkolwiek w ogólności nie umiałbym określić, jak
		+	daleko może się posunąć państwo, by znajomość niemczyzny rozkrzewić między ludnością rdzenną prowincyj polskiech, to jednak, pomysł zakładania po miasteczkach polskich i po wsiach, wyłącznie szkół polskich wydaje
		+	mi się niewłaściwym.
		+
		+	«Przypuszczam, że, w rzeczy samej, konieczność zmusi,
		+	poprzestać w wielu szkołach na nauczycielach władających tylko mowa polską. Jednakże ta, w wyjątkowych
		+	jedynie wypadkach występująca konieczność, niepowinna
		+	tworzyć reguły.
		+
		+	«Syn rolnika i mieszczanina w małych miasteczkach,
		+	który tylko: rachować, pisać i czytać, a niczego więcej
		+	uczyć się nie powinien, znajdzie jeszcze dosyć czasu na
		+	naukę języka niemieckiego. O ile dzieci polskie będą z niemieckiemi pomieszane, język niemiecki z łatwością da się
		+	im przyswoić. A choćby takie dziecko do 10 roku życia
		+	wyniosło ze szkoły znajomość kilku niemieckich wyrazów
		+	i wyrażeń potocznego życia, to nie będzie to bez pożytku, by ułatwić niemieckiemu językowi w przyszłych pokoleniach coraz szersze zastosowanie.
		+
		+	«W szkołach mieszczańskich miast większych, wykład, mego zdania, musi być w obu językach prowadzonym. Jeśli to nie nastąpi, powstaną albo same polskie,
		+	lub same niemieckie szkoły, które będą wyodrębniać między sobą rozmaite klasy narodu i pociągać za sobą następstwa niepożądane.
		+
		+	«W tak zwanych szkołach uczonych, zdaniem mojem, winien być wykład w niższych jedynie klasach prowadzonym po polsku, lecz jednocześnie, należałoby zważać
		+	na to, by uczeń przyswajał sobie zwolna znajomość niemieckiego języka w takim stopniu, by mógł w wyższych
		+	klasach słuchać z korzyścią wykładu niemieckich nauczycieli. W tym wypadku uważałbym za zbyteczne, by w klasach wyższych używano naprzemian obu języków. Doświadczenie uczy, że rdzennemu Polakowi niezmiernie jest
		+	trudno przyswoić sobie gruntowną znajomość języka niemieckiego w mowie i piśmie. Należy mu przeto nieodzownie dać możność ciągłego stykania się z mową niemiecką
		+	i z jej pismem. Da się to, zdaniem mojem, osiągnąć: jedynie drogą wykładów naukowych w języku niemieckim
		+	przekładami starych autorów na język niemiecki. Na
		+	ćwiczenia gramatyczne w języku polskim, dla tych, co
		+	od kolebki uczą się tego języka, dostateczna byłoby przeznaczyć dwie godziny tygodniowo.
		+
		+	«Dla tego jedynie rozszerzyłem się nad tym przeddmiotem ponieważ uważam go za jeden z najważniejszych
		+	czynników w organizacyj nowych prowincyj i dla tego
		+	byłoby wielkiem dla mnie zadosyćuczynieniem, gdyby
		+	JWPan jednakiego ze mną był w tej sprawie zdania.
		+
		+	Berlin 81 października 1803. v. Schrotter".
		+
		+	Wiemy, że Voss w zarządzie swoim trzymał się zawsze polityki pojednawczej, nie chcąc budzić między ludnoscią polską szemrania i niezadowolenia. Wobec tak kategorycznie wyrażonej woli wszechwładnego ministra Sehroettera, w kierunku bezwzględnej germanizacyi prowincyj
		+	polskich, nie mógł oczywiście narazić swego stanowiska
		+	i w układnej odezwie z 27 listopada 1803, uznał zasadniczy pogląd swego zwierzchnika za usprawiedliwiony, pod
		+	niejakiemi wszakże zastrzeżeniami:
		+
		+	«Wynurzony przez Waszą Eixc z powodu memoryałów nauczyciela Bandtkiego, sentyment (Sentiment) — pisał — w przedmiocie stopniowego wprowadzania języka niemieckiego do niegdy prowincyj polskich, wyczerpuje ów przedmiot w zupełności. Zgadzam się z nim całkowicie i wynurzając Waszej EIXC podziękowanie, pozwalam sobie wszakże
		+	uczynić tę uwagę:
		+
		+	«Jak długo jeszcze, z powodu braku nauczycieli władających dobrze językami niemieckim i polskim, wykład
		+	musi być przeważnie w języku polskim prowadzony, byłoby do życzenia: tych nauczycieli do wykładu dopuszczać,
		+	a nie usuwać ich całkowicie. Im więcej urzędujący w Prusiech Południowych i Południowo- Wschodnich zaniedbywać
		+	będą ów, tak w miejscowych warunkach potrzebny, język
		+	krajowy, tern szkodliwiej mogłoby to oddziałać na sprawę
		+	budzenia w tej mierze niezadowolenia w narodzie (einen
		+	üblen Eindruck bei der Nation hervorzubingen" (31).
		+
		+	Powyższa wymiana zdań przedstawioną została do
		+	opinii ministrowi v. Scheer, który, w odezwie z dnia 15
		+	grudnia 1803 r. pogląd v. Vossa W zupełności zaakcep-
		+	tował 32).

@@ Linia 304: / Linia 304: @@
 Pozostawione przez owych wizytatorów sprawozdania
 z objazdu Prus Południowych stanowią dokładny obraz
-szkolnictwa ówczesnego i, w ogóle, stanu oświaty w tej czę-
+szkolnictwa ówczesnego i, w ogóle, stanu oświaty w tej części dawnej Rzplitej. Nie doczekali się oni obaj rezultatów
 podjętych starań.
 Męczące wędrówki po kraju, pozbawionym jeszcze
 podówczas dobrze urządzonych traktów i gospód, mroźna
-pora roku, dla objazdów wybrana, nabawiły i jednego i dru-
+pora roku, dla objazdów wybrana, nabawiły i jednego i drugiego choroby obłożnej, z której się nie podźwignęli. Meierotto zmarł w końcu 1801, Gedicke w początkach 1803 r.
 na przypadłości gorączki tyfoidalnej (28).
 Zaznacza Meierotto w swoich uwagach niezadowolenie protestantów, z powodu zbyt małej
 pieczołowitości króla protestanckiego około ich umysłowości.
-Ubolewa wraz z nimi nad słabym udziałem funduszu edukacyjnego w sprawach ich wycho-
+Ubolewa wraz z nimi nad słabym udziałem funduszu edukacyjnego w sprawach ich wychowania (29).
-Obaj sprawozdawcy przyszli w rezultacie swoich spostrzerzeń do jednobrzmiących wnio-
+Obaj sprawozdawcy przyszli w rezultacie swoich spostrzerzeń do jednobrzmiących wniosków: 1) iż stan szkół w Polsce
 był w każdym razie pomyślniejszym, aniżeli sobie początkowo wyobrażali. 2) Kamery
 pruskie z wielką pieczołowitością krzątały się około sprawy
@@ Linia 419: / Linia 415: @@
 właściwości swego charakteru, nigdy się zgermanizować
 nie da, natomiast, zachowując swą polskość, może się wyrobić na najlepszego patryote pruskiego»...
 =ROZDZIAŁ V=

← poprzednia wersja		Wersja z 18:46, 21 wrz 2022
Linia 419:		Linia 419:
	właściwości swego charakteru, nigdy się zgermanizować		właściwości swego charakteru, nigdy się zgermanizować
	nie da, natomiast, zachowując swą polskość, może się wyrobić na najlepszego patryote pruskiego»...		nie da, natomiast, zachowując swą polskość, może się wyrobić na najlepszego patryote pruskiego»...
		+
		+
		+	=ROZDZIAŁ V=
		+
		+	==Memoriał Jerzego Samuela Bandtkiego==
		+
		+	Do powyższych uwag ogólnych nad sprawozdaniem
		+	Gedickego dołączył Bandtkie i swoje uwagi własne,
		+	w których, mając na względzie podwójny swój charakter:
		+	poddanego monarchii pruskiej i charakter nauczyciela
		+	rządowego szkoły wrocławskiej, musiał naturalnie ważyć
		+	każdy wyraz, każdy zwrot stylowy, by nie narazić swego
		+	stanowiska i nie obudzić w sferach rządowych podejrzliwości o nielojalność uczuć swoich względem nowego porządku rzeczy. A jednak, pomimo takiej oględności w wyrażeniach, wypowiedział Bandtkie to, co tkwiło na dnie
		+	duszy każdego rozważnego i myślącego obywatela-Polaka,
		+	usiłującego pogodzić warunki polityczne kraju, z istotnemi
		+	potrzebami duchowemi społeczeństwa rodzimego.
		+
		+	«Czas był zbyt krótki — pisał między innemi autor
		+	memoryału — aby złagodzić w należytej mierze przeciwieństwa i przesądy, istniejące między Niemcami i Polakami, a spotęgowane przez wypadki niedawne. Niemcy
		+	zbyt często i zbyt silnie okazują niechęć Polakom, budząc
		+	w nich uczucie dumy i nienawiści, które nie rzadko
		+	szkodliwiej oddziaływa na sprawę, niżby to na pierwszy
		+	rzut oka zdawać się mogło. Gdyby natura obdarzyła Polaków zaletami właściwemi Niemcom, przeciwieństwo to,
		+	o jakiem mowa, łatwoby się usunąć dało. Dobroduszny
		+	Polak stałby się dzielnym Niemcom i nie odczuwałby tak
		+	silnie swej niedoli. Lecz niepodobna Polakowi zdobyć się
		+	na spokój i zimną rozwagę, wytrwałość w przedsięwzięciach, żelazną pilność i oszczędność Niemców, które tych
		+	ostatnich do obecnego świetności doprowadziły stanu. Natura, która macochą nie jest, obdarzyła natomiast Polaków innemi cnotami, zastępującemi tamte w zupełności.
		+
		+	«Owe cnoty, Polakom właściwie, są w stanie utrwalić
		+	pewność, że pod silnem i spokojnem panowaniem, nietylko
		+	że Polacy nic ustąpią swym współobywatelom Niemcom, lecz
		+	że w walce o pierwszeństwo nie pozostaną za nimi. Owemi,
		+	Polakom właściwemi, cnotami są: wytrwałość w doli i niedoli i stąd wypływająca swoboda myśli (Frohsinn), poprzestawanie na małem (Genugsamkeit), sztuka znoszenia
		+	bez szemrania wszystkich przeciwności losu, zapał i entuzyazm w podejmowanych pracach, łatwość oryentowania
		+	się, fizyczna i umysłowa zręczność.
		+
		+	«Cnoty owe uczynią z Polaków wszystko: dobrych
		+	i wiernych poddanych, ludzi dzielnych, nie znających zniewieściałości i obawy przed niebezpieczeństwem, a nawet
		+	najpilniejszych obywateli, jakkolwiek zamiłowanie do pracy
		+	jest u nich sporadycznem.
		+
		+	«Lecz nigdy Polak nie stanie się dobrym Niemcem
		+	(Aber niemals kann aus den Polen eiu guter Deutscher werden).
		+	Historya Śląska górnego jest w tej mierze najlepszym dowodem. Że jednak Polacy pod wieloma względami na niższym pozostają szczeblu, jestto następstwem szeregu nie-
		+	szczęśliwości, których winy im wyłącznie przypisywać nie
		+	można.
		+
		+	«Aby skojarzyć ściślej Polaków z monarchia pruską,
		+	aby zjednać sobie ich serca, należy przy urządzaniu szkół
		+	mieć na względzie następujące stosunki:
		+
		+	1. Polacy powinni poznać literaturę niemiecką w całej jej rozciągłości, lecz nie zaniedbywać przytem i swojej
		+	własnej.
		+
		+	2. Urzędujący w Prusiech Południowych Niemcy, i ci,
		+	którzy tu w przyszłości działać mają, winni się dokładniej
		+	obeznać z piśmiennictwem polskiem.
		+
		+	3. Skojarzenie obu literatur winno ku temu utorować drogę, by Niemiec — Polakiem, a Polak — Niemcem
		+	nie gardzili.
		+
		+	4. Księgarstwo polskie i niemieckie winno być według możności popieranem.
		+
		+	5. Polskim patryotycznym pismom i dziennikom nie
		+	powinna być stawianą w rozkrzewianiu się żadna przeszkoda.
		+
		+	«Co do tego, że tylko ukształcony Polak mógłby w jednakiej mierze pielęgnować literaturę polską i niemiecką,
		+	Polak, mający czas i możności kształcenia się i zdobywania taką drogą urzędów i godności, samo się przez się rozumie, gdyż prosty człowiek (der gemeine Mann), niema po
		+	temu ani czasu, ani sposobności, będąc zmuszonym ciężką
		+	pracą na chleb codzienny zarabiać. I prostak niemiecki
		+	rzadko kiedy rozumie należycie swoją macierzystą mowę,
		+	a jeśli nie odbył nauki szkolnej, zapomina częstokroć o prawidłach pisowni i o innych niezbędnych wiadomościach.
		+	Wszędzie w Niemczech napotyka się gwara prowincyonalna; jakimże tedy sposobem można żądać, by prostak
		+	polski uczył się niemczyzny i polskiego jednocześnie?
		+
		+	«Prostak polski musi być pozostawiony przy swoim
		+	wyłącznie języku polskim, a Polak ukształcony powinien
		+	pielęgnować i swój język ojczysty — obok niemieckiego.
		+
		+	«Zaniedbywanie języka macierzystego jest źródłem
		+	barbarzyństwa i zdziczenia (Die Vernachlassigung der Muttersprache zieht Barbarei und Verwiderung nach sich). Pograniczne prowincye wielu państw, gdzie panuje mieszanina
		+	języków, są po większej części mniej kulturalne, aniżeli
		+	inne, np. Sabaudya, Lotaryngia i Górnoślązk. Jaką szkodę
		+	wywołało tam zaniedbanie macierzystego języka? Powołuję się w tej mierze na pisemko kaznodziei anhalckiego, Jana
		+	Samuela Richtera: "Oberchlesische Landman" (Korn, 1797).
		+	Że stany ukształcone oddziaływują na szarą rzeszę — nikt
		+	nie zaprzeczy. W jednakiej więc mierze skojarzenie niemieckiej literatury z polską między ukształconemi, miałoby wpływ zbawienny na gmin. Żadna szkoła na świecie
		+	nie jest zdolną nauczyć naród obcego temuż języka. Tego
		+	uczy doświadczenie. Szkoły tedy niemieckie dla polskiego
		+	chybiają swego celu najzupełniej, czego dowodem
		+	jest Górnośląsk.
		+
		+	«Aby jednak skojarzyć literaturę niemiecką z polską
		+	rozkrzewić ja między ukształconemi warstwami narodu,
		+	potrzebnem jest utworzenie ginmazyum, któreby, obok
		+	szkół pijarskich, dawało młodzieży polskiej, wystawionej
		+	na niebezpieczeństwo zdziczenia, możność kształcenia się
		+	osiągania zawodów obywatelskich. Nie podobna myśleć
		+	0 kulturze narodu, bez środków właściwego nauczania;
		+	jeśli Polacy mają być skazani na zejście do poziomu
		+	Górnośląska, to i stulecia całe nie wystarczą dla ich pod-
		+	niesienia.
		+
		+	«Aby jednak ułatwić młodzieży polskiej, a zwłaszcza
		+	wyższych stanów, możność zdobywania honorowych stanowisk , byłoby w rzeczy samej do życzenia, utworzenie
		+	w jakiemś mieście — uniwersytetu polskiego. Utworzenie uniwersytetu wyłącznie niemieckiego, miałoby skutek taki. jak np. założenie przez Józefa II uniwersytetu
		+	we Lwowie. Z uwagi jednak, że fundusze na taki cel musiałyby być znaczne, znaczniejsze w Prusiech Południowych, aniżeli w Niemczech, o urzeczywistnieniu rychłem
		+	tego celu myśleć nie można, jakkolwiek już książę Albrecht.
		+	pruski właściwie miał na celu założenie w Królewcu uniwersytetu polskiego. Zniesienie zaś uniwersytetu niemieckiego i obrócenie jego mienia na uniwersytet polski, również z wielu względów byłoby trudnem.
		+
		+	«Lecz nawet bez wielkich nakładów możnaby wiele
		+	dla literatury polskiej, przez założenie
		+	w Warszawie Akademii Umiejętności. Gdyby
		+	państwo zdobyło się na utworzenie takiej akademii, wzmogłaby się ambicya Polaków, w kierunku odznaczenia się
		+	na polu nauki. Niejeden z nich znalazłby pole do zaszczytnego i pożytecznego zajęcia, inny znów, z poczucia patryotyzmu, starałby się o utworzenie jakiejś pożytecznej fundacyi, tak, że pomoc państwa okazałaby się w następstwie
		+	zbyteczną, Napływ obcych z Galicyi i z Rosyi mógłby
		+	bardzo korzystnie oddziałać na rozkwit Warszawy» (30).

← poprzednia wersja		Wersja z 18:22, 21 wrz 2022
Linia 291:		Linia 291:
	jest pożądańszy. Da się ten cel osięgnąć — ponowieniem		jest pożądańszy. Da się ten cel osięgnąć — ponowieniem
	zakazu wędrówek młodzieży do Krakowa.		zakazu wędrówek młodzieży do Krakowa.
		+
		+	=ROZDZIAł IV=
		+	==Nieznana historia Jerzego Samuela Bandtkiego==
		+	Początkowe lata: 1801 i 1802 wieku XIX zaznaczyły
		+	się dla umysłowości społeczeństwa polskiego Prus
		+	Południowych szeregiem wizytacyj, podjętych przez zwierzchników szkolnictwa pruskiego, w ziemiach do Prus przyłączonych.
		+	Oprócz ministra Meierotta, zjechał również do kraju
		+	współpracownik jego, głośny w dziejach szkolnictwa pruskiego, dawny rektor ginmazyum w Friedriehswerder,
		+	członek zwierzchniego konsystorza i Oberschulcollegium,
		+	Fryderyk Gedicke (ur. 1754).
		+
		+	Pozostawione przez owych wizytatorów sprawozdania
		+	z objazdu Prus Południowych stanowią dokładny obraz
		+	szkolnictwa ówczesnego i, w ogóle, stanu oświaty w tej czę-
		+	ści dawnej Rzplitej. Nie doczekali się oni obaj rezultatów
		+	podjętych starań.
		+	Męczące wędrówki po kraju, pozbawionym jeszcze
		+	podówczas dobrze urządzonych traktów i gospód, mroźna
		+	pora roku, dla objazdów wybrana, nabawiły i jednego i dru-
		+	giego choroby obłożnej, z której się nie podźwignęli. Meierotto zmarł w końcu 1801, Gedicke w początkach 1803 r.
		+	na przypadłości gorączki tyfoidalnej (28).
		+
		+	Zaznacza Meierotto w swoich uwagach niezadowolenie protestantów, z powodu zbyt małej
		+	pieczołowitości króla protestanckiego około ich umysłowości.
		+	Ubolewa wraz z nimi nad słabym udziałem funduszu edukacyjnego w sprawach ich wycho-
		+	wania (29).
		+
		+	Obaj sprawozdawcy przyszli w rezultacie swoich spostrzerzeń do jednobrzmiących wnio-
		+	sków: 1) iż stan szkół w Polsce
		+	był w każdym razie pomyślniejszym, aniżeli sobie początkowo wyobrażali. 2) Kamery
		+	pruskie z wielką pieczołowitością krzątały się około sprawy
		+	szkolnictwa. 3) Młodzież polska odznaczała się zdolnościami,
		+	zapałem do nauki, zwłaszcza w dziedzinie matematyki i języków obcych. 4) Zauważonym był brak środków do nauczania, domów szkolnych należycie urządzonych, książek
		+	i nauczycieli. 5) Odczuwał się dotkliwy brak seminaryów
		+	nauczycielskich. 6) Należałoby się odwołać do pomocy pedagogicznej narodowych Polaków (Nationalpolen), ze starych prowincyi polskich. 7) W szkołach wiejskich i miejskich odczuwać się dawała słaba ich frekwencya,
		+	niedostateczność zapłaty za pracę nauczycieli, wykład
		+	oparty na pamięciowem recytowaniu. 8) Napotykały się
		+	trudności w jednoczeniu w szkołach dzieci różnowyznaniowych. 9) Z pomiędzy szkół uczonych, parafialna szkoła
		+	w [[Szkoła Sułkowskich w Rydzynie\|Rydzynie]] była lepiej urządzoną, aniżeli wszystkie akademickie, razem wzięte. Po niej dopiero idą: Warszawa,
		+	Poznań, Łowicz. Z akademickich zasługują na wyróżnienie: Kalisz, Poznań, Warszawa (26).
		+
		+	Zanim przytoczymy dalszy szereg uwag ogólnych
		+	wizytatorów, mających dla historyka owych czasów znaczenie dokumentu wagi niepodrzędnej, nadmienić w tem miejscu należy, iż wizytacye szkół warszawskich odbywały się w asystencyi tłómacza przysięgłego, ówczesnego
		+	nauczyciela we Wrocławiu, męża w literaturze naukowej
		+	polskiej zasłużonego, [[Jerzy Samuel Bandtke\|Jerzego Samuela Bandtkiego]]. Prze-
		+	konamy się następnie, o ile ten udział odbił się dodatnio
		+	w memoryale przez Bandtkiego rządowi pruskiemu przedstawionym.
		+
		+	Jeżeli poszukiwania archiwalne już same w sobie
		+	stanowią dla badacza źródło zadowolnienia wewnętrznego
		+	i nagrodę za podjęte mozoły, to uczucie to potęguje się,
		+	ilekroć w owych poszukiwaniach natrafiamy na fakta
		+	natury donioślejszej, odsłaniające nam szczegóły dotąd
		+	nieznane, a rzucające światło na daną postać, lub dane
		+	wypadki, dotąd w ukryciu zostające.
		+
		+	Znaliśmy Bandtkiego jako uczonego historyka literatury i dziejów narodowych, lecz nie wiedzieliśmy, jakie
		+	w owej skromnej postaci przyszłego reformatora biblioteki
		+	jagiellońskiej biło serce współczujące niedoli narodu, jaka
		+	w niem tkwiła siła przekonania o konieczności ocalenia zasobów duchowych przekazanych przez przodków, dla
		+	dobra skazanych na polityczną zagładę potomków.
		+
		+	Ten, dotąd nikomu nieznany, epizod z życia Jerzego
		+	Samuela Bandtkiego, ujawniony przypadkowo w dokumentach archiwum tajnego berlińskiego, zasługuje na podnienie i wyróżnienie.
		+
		+	W tomie II Kwartalnika naukowego krakowskiego z roku 1835 zamieścił był Helcel gruntowne
		+	studyum o Jerzym Samuelu Bandtkiem, «w stosunku do
		+	społeczności i literatury polskiej». Oparł się
		+	w niej zasłużony badacz nietylko na gruntownej ocenie
		+	prac historycznych uczonego, lecz i na jego autobiograficznej notatce, dosłownie w końcu rozprawy przytoczonej
		+	(str. 364). W notatce tej Bandtkie wspomina mimochodem,
		+	iż, jako substytut i nauczyciel języka polskiego przy gimnazyum św. Elżbiety we Wrocławiu, został mianowany
		+	w roku 1799 tłomaczem przysięgłym przy urzędzie municypalnym wrocławskim, a nieco później i przy kamerze
		+	królewskiej we Wrocławiu; poczem wymienia dalsze swoje
		+	urzędy, pozyskane w latach 1803 i 1804. Lecz o powołaniu
		+	swem w charakterze tlomacza do wizytacyj szkól warszawskich, i o memoryale, który był owej missyi następstwem, nie wzmiankuje... Nie wiedział też o nich i Helcel.
		+
		+	Charakteryzując życie i dzieła Bandtkiego, kreśli
		+	biograf w podniosłych słowach zasługi owego męża:
		+	«W świecie zewnętrznych stosunków społeczeństwa swego
		+	gościem był z innego świata, prorokiem wstecznym
		+	(tak nazwał Schlegel badaczy dziejów przeszłości), ale
		+	z swej oderwanej afery zwracał oczy ku rodzimym rzeczom i w jednej dobie więcej swą myślą zlał dobra na
		+	kraj ojczysty, niż nie jeden syn ziemi przez całe swe
		+	życie».
		+
		+	Szanując wolę zmarłego, który «wszelkie panegiryki
		+	od siebie ze wstrętem odkazywał», nie skreślił Helcel pochwały Bandtkiego i zostawił do tego innym otwarte
		+	i nietknięte pole». Będzie więc po temu sposobność w pracy,
		+	poświęconej epoce, gdy lepsze umysły, pragnąc wyrwać
		+	społeczeństwo rodzime z martwoty, zaczęły szukać środków do podniesienia przedewszystkiem umysłowości polskiej i do rozbudzenia zamiłowania rzeczy swojskich.
		+
		+	Zaszczytniejsze w tych usiłowaniach stanowisko należy się mężowi, który, w tej właśnie epoce, ośmielił się
		+	podnieść glos przestrogi, nawet wobec tronu, nawołując
		+	króla do szanowania języka i literatury narodu, przeciw
		+	któremu właśnie zwracały się wszelkie usiłowania germanizatorów, mające na celu wytępienie i zagładę tych szacownych po przeszłości pamiątek (26).
		+
		+	Pod wieloma względami miały wizytacye szkolne
		+	w Prusiech Południowych dodatnie na losy szkolnictwa
		+	polskiego następstwa. Stosując się do rad i uwag Bandtkiego,
		+	pierwszy Gedicke powziął zamiar zespolenia systematu edukacyjnego ze społeczeństwem polskiem, drogą powołania
		+	do nadzoru nad wychowaniem młodzieży wybitniejszych
		+	w ówczesnej epoce mężów. Wtedy to właśnie powziętym
		+	został projekt utworzenia tak zwanego eforatu szkolnego i wtedy również osnuto projekt utworzenia w Warszawie wzorowego lyceum, z uwzględnieniem, obok niemczyzny, wykładów wielu przedmiotów w — języku polskim.
		+
		+	Obserwacye uczynione na miejscu przez wizytatorów
		+	przekonały ich, że o zgermamzowaniu przyłączonych do
		+	Prus prowincyj, na razie przynajmniej, marzyć nie podobna było. Przekonanie to spotęgowało się w Gedickem,
		+	w podróży powrotnej przez Śląsk, gdzie miał sposobność
		+	sprawdzenia naocznego smutnych rezultatów zakus rządowych, podejmowanych przez Niemców w ciągu całych
		+	stuleci, gwoli wytępieniu pierwiastków narodowych w ludności miejscowej.
		+
		+	«Sprawdził on naocznie — pisał Bandtkie już po
		+	śmierci Gedickego, po przejrzeniu powierzonych sobie papierów zmarłego, w memoryale przesłanym do ministeryum
		+	pruskiego — że zaniedbanie języka macierzystego prowadzi raczej do zdziczenia, aniżeli do kultury (dass die Vernachlassigung der Muttersprache mehr zurVerwilderung, als
		+	zur Cultur fuhre), gdyż przy bardziej sprzyjających warunkach znalazł on ludność na Śląsku Górnym bardziej
		+	oporna, nieokrzesaną i mniej kulturalną, aniżeli rodowitych Polaków. Bez względu na to, że Śląsk górny już lat
		+	trzysta pod niemieckiem pozostaje panowaniem, a lat sześćdziesiąt pod berłem pruskiem, znajomość języka niemieckiego jest tam jeszcze małą, jeśli nie żadną, a język
		+	rodowity (eigenc Muttersprache) uległ tam zepsuciu. Przekonał się nadto sprawozdawca, że Polacy nigdy nie
		+	zasmakują w niemieckiej literaturze, jeżeli własnej pielęgnować nie będą mogli. Spadną oni na szczebel swoich
		+	braci na Śląsku. Natomiast, im więcej będą mogli Polacy
		+	uprawiać literaturę własną, tem łacniej upodobają sobie
		+	literaturę niemiecką, a przez nią — i jej język. O tem, że
		+	Polak wogóle nadaje się do stania się z czasem najwierniejszym i najchętniejszym poddanym pruskim — było to,
		+	po bliższem z Polakami obcowaniu, przeświadczeniem zmarłego. Zyskuje się wszystko, jeżeli się zdobywa serce Polaka (dass man Alles gewonnen hat, wenn man die Herzen der
		+	Polen gewinnt). Uwierzył wreszcie w to, że Polak, z powodu
		+	właściwości swego charakteru, nigdy się zgermanizować
		+	nie da, natomiast, zachowując swą polskość, może się wyrobić na najlepszego patryote pruskiego»...

@@ Linia 149: / Linia 149: @@
 =Rozdział III=
-==Pruska polityka edukacujna==
+==Pruska polityka edukacyjna==
 Nietylko wszakże karyerowicze z gatunku Regehlych
 pragnęli pola do propagatorskiej działalności w Polsce.
@@ Linia 166: / Linia 166: @@
 studyów nad Cyceronem, Tacytem i Liwiuszem, po roku 1788
 i kierownikiem pruskiego OberschulcoUegium, wreszcie jednym
-z ministrów wszechwładnych gabinetu króla Fryderyka Wilhelma II, Janem Henrykiem Meie-
+z ministrów wszechwładnych gabinetu króla Fryderyka Wilhelma II, Janem Henrykiem Meierotto, zwrócił się prof. Reitemeyer
 do tegoż, w marcu 1797, z prośbą,
 o nadanie mu przywileju na dostarczanie do Prus Południowych,

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
-ROZDZIAŁ II.
+=ROZDZIAŁ II=
 ==Fundusz pojezuicki==
@@ Linia 147: / Linia 147: @@
 unruhigen und nach Klubbs durstenden Staat...) i przywiązać
 je do osoby nowego monarchy...».

@@ Linia 100: / Linia 100: @@
 i reformowany generalny senior Cassius.
-Wedlug ich opinii, przesłanej 23 stycznia 1797 roku
+Według ich opinii, przesłanej 23 stycznia 1797 roku
 królowi i opartej na wiadomościach zaczerpniętych z dzieła
 Węgierskiego (Regenvolsciusa): Slavonia reformata (1679),
 w czasie prześladowań dyssydentów, 1614—1617 roku, za-
-brać miano protestantom dwa kościoły, jedną szkołę i szpi-
+brać miano protestantom dwa kościoły, jedną szkołę i szpital w Poznaniu. Z konstytucyi 1775 r. wynika, że fundusz
 edukacyjny przeznaczonym był na cele szkolnictwa, bez
 różnicy wyznań chrześcijańskich, tem samem, zastosowanie
-tej zasady do obecnego stanu rzeczy, nie powinnoby na-
+tej zasady do obecnego stanu rzeczy, nie powinnoby nastręczać trudności(16).
 utworzenie zasiłkowym funduszem seminaryów mieszanych,
-po za granicami Prus Południowych, w którychby, na ró-
+poza granicami Prus Południowych, w którychby, na równi z językiem macierzystym, uprawiano i język niemiecki, skutecznie mogłoby wpłynąć na reformę i poprawę
-wni z językiem macierzystym, uprawiano i język niemie-
+ducha narodowego Polaków (17).
-cki, skutecznie mogłoby wpłynąć na reformę i poprawę
-ducha narodowego Polaków17).
+Pożadliwem okiem zwracały się w stronę Prus Południowych aspiracye karyerowiczów, by na gruncie kultury dawnej polskiej posiać ziarno germanizacyi. Zarzucano ministerya prośbami w tym kierunku, obiecując
-    Pożadliwem okiem zwracały się w stronę Prus Po-
+szybką zmianę upodobań do form zaśniedziałych, a przedewszystkiem do języka rodzimego, na korzyść, kultury
 wyższej i języka niemieckiego.
-     W języku polskim upatrywano głównego wroga no-
-wego rzeczy porządku, i już wówczas, w końcu XVIII
+W języku polskim upatrywano głównego wroga nowego rzeczy porządku, i już wówczas, w końcu XVIII
 wieku, wysunięto na plan pierwszy hasło „ausrotten!",
-której, w czasach naszych, pseudo filozof i propagator za-
+której, w czasach naszych, pseudofilozof i propagator zasady «bezwiedności», Hartmann, nadal tak smutnie popularny rozgłos.
-sady «bezwiedności», Hartmann, nadal tak smutnie popu-
-larny rozgłos.
+O «wytępieniu» przedewszystkiem języka polskiego
-     O «wytępieniu» przedewszystkiem języka polskiego
+marzył taki np. Regehly, kaznodzieja protestancki, guwerner syna Maryi z książąt Czartoryskich, księżny Ludwiki
 Wirtemberskiej, autorki Malwiny, po jej rozłączeniu się
 z mężem. On to, osiadłszy w bawarskiem mieście Beyreuth
 i bywając często w Puławach, zarzucał ministra Woellnera
-prośbami, o powierzenie mu w Prusiech Południowych po-
+prośbami, o powierzenie mu w Prusiech Południowych posady nauczyciela, by wpływem swoim i kazaniami módz
 przyspieszyć urzeczywistnienie celu upragnionego.
-     Wydał on w swym czasie broszurę pod tyt.: „Über
 Schulverfassung des an Südpreussen grunzenden Theiles von
 Oberschlesieu" i wykazał w niej, że źródłem wszelakiej
@@ Linia 151: / Linia 140: @@
 deutschen zu rerbinden, so behaupte ich doch,... że stać się to
 może faktem... dopiero po wygaśnięciu dwóch pokoleń.
-stąpić przy pomocy środków proponowanych przez Rege-
+Przyspieszenie tak pożądanego rezultatu mogłoby nastąpić przy pomocy środków proponowanych przez Regehlyego a mianowicie, przez powierzenie mu upragnionej
-hlyego a mianowicie, przez powierzenie mu upragnionej
+posady, do której ciągnie go «pełne najlepszych intencyj serce dobrego Prusaka»(18). - Tylko taki
 systemat mógłby utworzyć silny łańcuch, którymby można
 opętać niespokojne i za klubami tęskniące państwo (den
 unruhigen und nach Klubbs durstenden Staat...) i przywiązać
-je do osoby nowego monarchy...».str 32
+je do osoby nowego monarchy...».