https://muzeum.asocjacje.org/index.php?action=history&feed=atom&title=Towarzystwo_Kultury_Polskiej 2026-06-25T05:56:11Z Historia wersji tej strony wiki MediaWiki 1.33.1 https://muzeum.asocjacje.org/index.php?title=Towarzystwo_Kultury_Polskiej&diff=453&oldid=prev 2020-09-16T09:17:48Z

<p>Utworzono nową stronę &quot;= Autor = ===Janina Bemówna=== = Źródło = &quot;<a href="/index.php/Nasza_walka_o_szko%C5%82%C4%99_polsk%C4%85_1901-1917_:_opracowania,_wspomnienia,_dokumenty" title="Nasza walka o szkołę polską 1901-1917 : opracowania, wspomnienia, dokumenty">Nasza walka o szkołę polską 1901-1917 : opracowania, wspomnienia, dokumenty</a>&quot; 1934 PodziaŁ na najmniejsze fragme...&quot;</p> <p><b>Nowa strona</b></p><div>= Autor =<br /> <br /> ===Janina Bemówna===<br /> <br /> = Źródło =<br /> <br /> &quot;[[Nasza walka o szkołę polską 1901-1917 : opracowania, wspomnienia, dokumenty]]&quot; 1934 PodziaŁ na najmniejsze fragmenty pochodzi od historia.ofop.eu ,<br /> <br /> =Towarzystwo Kultury Polskiej=<br /> <br /> ==Statut Towarzystwa==<br /> Autorem „ustawy&quot; Towarzystwa Kultury Polskiej, <br /> podpisanej w celu przeprowadzenia legalizacji przez 9 osób, <br /> oraz faktycznym twórcą tej instytucji był [[Aleksander Świę­tochowski]]. „Ustawę&quot; zalegalizowano (Nr. 38) 27 paździer­nika 1906 r. Celem Tow. Kultury Polskiej było „podniesie­<br /> nie poziomu i rozwoju kultury narodu polskiego na gruncie <br /> bezpartyjnym, wyłączającym wszelkie dążności polityczne&quot;. <br /> <br /> Działalność Towarzystwa Kultury Polskiej miała <br /> zakres bardzo rozległy. Powstały 4 sekcje: 1. społeczna, <br /> 2. oświatowa, 3. ekonomiczna i 4. etyczna. Wkrótce sekcja <br /> ekonomiczna połączyła się w pracy ze społeczną. W każdej <br /> z tych sekcyj pod kierunkiem Rad pracowało mnóstwo <br /> komisyj. <br /> <br /> Na zasadzie swej ustawy Towarzystwo miało prawo <br /> zakładania oddziałów autonomicznych w każdej miejsco­wości, w której posiadało przynajmniej 20 członków. Oddziały te albo wybierały sobie jedno jakieś określone pole <br /> działania, albo — podobnie do Centrali — dzieliły się na <br /> sekcje. Dzięki takiej organizacji można było objąć wszel­<br /> kie dziedziny życia Polaków w całej Kongresówce — tem-<br /> bardziej, że składka 2 ruble rocznie była niska i dostępna <br /> dla wszystkich. <br /> <br /> ==Zarząd Towarzystwa==<br /> <br /> Zarząd Towarzystwa Kultury Polskiej składał się z 12 <br /> osób, wybranych przez Ogólne Zgromadzenie Delegatów <br /> Oddziałów, które stanowiło najwyższą władzę Towarzy­stwa. Corocznie trzecia część składu Zarządu ulegała <br /> losowaniu i ustępowała (o ile ci sami członkowie nie zostali <br /> wybrani ponownie). Zarząd co rok wybierał z pośród siebie <br /> prezesa (był nim przez cały czas istnienia Towarzystwa <br /> jego członek honorowy, [[Aleksander Świętochowski]]), wice­<br /> prezesa, skarbnika oraz sekretarza. Wiceprezesem przez <br /> 6 lat był dr. [[Wacław Męczkowski]], człowiek o nieskazitelnym <br /> charakterze i o wielkiem sercu, który poświęcał Towarzy­<br /> stwu wszystkie chwile wolne od zajęcia zawodowego. <br /> Uciążliwą i niemiłą pracę bezpośredniego porozumiewania <br /> się z władzami rosyjskiemi wziął na siebie <br /> [[Stanisław Patek]] i pełnił ją również w ciągu 6 lat.<br /> <br /> ==Zebranie założycielskie==<br /> <br /> Zebranie organizacyjne Towarzystwa Kultury Polskiej <br /> odbyło się 25 listopada 1906 r.; programowe przemówienie <br /> wygłosił Aleksander Świętochowski. Podkreślił on znacze­nie nowoutworzonej instytucji, nazywając ją okazałym <br /> gmachem pracy społecznej, opartym na obszernej podsta­wie i wysoko sięgającym. Wyjaśnił dalej, że zakres Towa­<br /> rzystwa Kultury Polskiej jest tylko pozornie nadmierny, <br /> boi pierwiastki i czynniki kultury mają wewnętrzny zwią­zek. Zachęcając do pracy, dodał: „Niema śród potęg ludz­kich takiej siły, któraby mogła zabić naród, kulturalnie <br /> mocny&quot;. Zaakcentował również, że szczególnie należy pracować wśród ludu i dla ludu, który stanowi rzeczywistą <br /> podstawę narodu. <br /> <br /> Drugą mowę — bardzo gorącą — wygłosił Gustaw <br /> Daniłowski, który wyraził swą radość, jako Polak-patrjota, <br /> z tak szeroko pomyślanej a zalegalizowanej ustawy, <br /> pozwalającej nam wziąć w swoje ręce spory zakres życia polskiego i kształtować je podług własnych a nie narzuconych wzorów. Nawoływał też do łączenia się „robotników <br /> wszystkich krain kultury polskiej&quot;, ażeby w Towarzystwie <br /> Kultury Polskiej powstało potężne ognisko, które „samym <br /> faktem istnienia będzie promieniowało wokoło — niby nowe <br /> słońce&quot;.<br /> <br /> ==Poparcie przez zapisanie się==<br /> <br /> Różne już poprzednio zalegalizowane instytucje, jak <br /> Towarzystwo kursów d]a analfabetów dorosłych, Uniwersy­tet dla wszystkich, czytelnie bezpłatne, kooperatyści, Związek lekarzy polskich, Koło pracy kobiet — w osobach <br /> swych przedstawicieli (pomiędzy którymi był i Stanisław <br /> Wojciechowski) powitały Towarzystwo Kultury Polskiej <br /> jako zapowiedź zjednoczenia wszystkich prac kulturalnych <br /> w społeczeństwie polskiem — i postanowiły je poprzeć przez <br /> zapisanie się na listę jego członków. <br /> <br /> Towarzystwo Kultury Polskiej istniało do roku 1913 <br /> i przechodziło przez różne fazy: w pierwszych trzech latach <br /> starało się rozwijać wszystkie sekcje; później jednak — <br /> zarówno w Centrali, jak i w Oddziałach — zwęziła się jego <br /> działalność do pracy oświatowej, na co głównie wpłynęło <br /> zamknięcie przez władze rosyjskie „Uniwersytetu dla <br /> wszystkich&quot; i „Kursów dla analfabetów dorosłych&quot; i gremjałne wejście tych oświatowców do Towarzystwa Kultury <br /> Polskiej.<br /> <br /> ==Centrala w Warszawie==<br /> <br /> Główna praca Towarzystwa odbywała się w Cen­trali w Warszawie (z początku przy ul. Zielnej 19, a potem <br /> przy ul. Kruczej 9) w samym Zarządzie i w poszczególnych <br /> komisjach. <br /> <br /> Do pierwszego Zarządu — oprócz Świętochowskiego, Męczkowskiego i Patka, o których już wspomniałam poprzednio, weszli: dr. <br /> Anna Tomaszewicz-Dobrska, Gustaw Daniłowski, Aleksander Led­<br /> nicki, Bolesław Rotwand, Wacław Nałkowski, Wacław Jezierski, dr. <br /> Zygmunt Kramsztyk, Kazimierz Natanson i dr. Rafał Radziwiłłowicz. <br /> Potem (w ciągu 2 pierwszych lat) wskutek losowania, lub zrzeczenia <br /> się mandatu — ustąpili: Nałkowski, Lednicki, Daniłowski, Jezierski, <br /> Natanson i Radziwiłłowicz, a weszli: Władysław Chrzanowski, Cze­<br /> sław Mejro, Edward Potempski, Lucjan Orłowski, Stanisław Osiecki <br /> i Janina Bemówna, sekretarka Zarządu przez cały czas istnienia. <br /> <br /> Praca wewnętrznego organizowania się samego Towa­rzystwa przypadła jednocześnie z gorączkową pracą w Komisjach, a rozległość działalności T. K. P. wymagała <br /> ciągłego napięcia energji i zajmowania się najrozmaitszemi <br /> sprawami.<br /> <br /> ==Pierwsze interwencje==<br /> <br /> Już na samym początku, bo w półtora miesiąca po <br /> otwarciu — Towarzystwo Kultury Polskiej przyjęło na sie­bie rolę medjatora pomiędzy robotnikami łódzkimi a fabry­kantami, którzy ogłosili wówczas lokaut (zamknięto <br /> 6 fabryk — bez pracy i chleba zostało 24.000 robotników <br /> i ich rodzin). W lokalu T. K. P. odbywały się potajemne <br /> narady z wybitnymi działaczami socjalistycznymi, przeprowadzona była odpowiednia korespondencja z fabrykantami; Zarząd T. K. P. wysyłał swoich delegatów do Łodzi <br /> (Lypacewicz, Patek, Rotwand i Radziwiłłowicz), a nawet <br /> i do Berlina (Patek), dokąd przenieśli się członkowie związ­ku fabrykantów łódzkich. Opowiada o tern szczegółowo <br /> „I Pamiętnik Towarzystwa Kultury Polskiej&quot;, wydany <br /> 15 lutego 1907 r. (taki tytuł nosiło sprawozdanie Towarzy­stwa, drukowane przed ogólnem zgromadzeniem). Gdy per­traktacje się przedłużały, a zapanował wśród robotników <br /> głód, Towarzystwo Kultury Polskiej podjęło owocnie akcję <br /> ratunkową pod względem pieniężnym. W tym też czasie <br /> zorganizowały się sekcje Towarzystwa, i wyznaczono sta­łego delegata, który miał pouczać lud wiejski o potrzebie <br /> i pożytku zakładania instytucyj kulturalnych (szkół, kooperatyw, spółek, kas). Był nim Mamert Wikszemski.<br /> <br /> ==Sekcja społeczna==<br /> W sekcji społecznej, a właściwie społeczno-ekonomicznej wyłoniły się wkrótce 3 komisje: 1. emigracyjna dla <br /> badania stosunków emigracyjnych i zakładania odpowied­nich biur (Kłobukowski i Wittenberg); 2. propagowania <br /> bezpartyjnych związków zawodowych; 3. Komisja Domu <br /> Ludowego, mająca na celu założenie tej instytucji w Warszawie. Świętochowski napisał odezwę; wydrukowano ją, <br /> rozesłano, i zaczęto zbierać fundusz na Dom Ludowy. <br /> <br /> Dzięki inicjatywie i troskliwej opiece Czesława Mejry, <br /> powstała sala zajęć i zabaw, do której uczęszczało <br /> w godzinach wieczornych 114 chłopów z najuboższych sfer <br /> wyrobniczo-robotniczych. Spędzali oni czas na zajęciach według własnego wyboru, pod kierownictwem 12 specjalistów i 5 opiekunów i opiekunek. <br /> <br /> Sekcja społeczna urządzała systematycznie odczyty, <br /> tworząc w ten sposób t. zw. szkołę społeczną.<br /> <br /> ==Sekcja oświatowa==<br /> W sekcji oświatowej, gdzie gorliwie pracowała Jadwiga <br /> Ostromęcka, Stanisława Rychterówna, Stanisław Srebrny, <br /> Władysław Setmadeni i Maksymiljan Heilpern, przygotowa­no program szkoły miejskiej jednoklasowej, którego brak <br /> dawał się wówczas bardzo odczuwać. <br /> <br /> W lutym 1907 r. zapisało się do Towarzystwa Kultury <br /> Polskiej kilkuset kolejarzy z Włodzimierzem Mroczkow­skim, Wandą Chajęcką, Michałem Puchalskim i Stefanem <br /> Rożeckim na czele. Głównym ich celem było założenie <br /> wzorowej szkoły. Składki „kolejarskie&quot; postanowiono <br /> w całości przeznaczać na ten cel. Po kilku latach zakupio­no plac na Nowem Bródnie, ogłoszono konkurs i postawiono gmach szkolny — według planu, wyróżnionego na kon­kursie. Grupa kolejarzy, należąca do T. K. P., odznaczała <br /> się wielką ruchliwością i energją w przeprowadzaniu swego <br /> zamiaru. Szkoła na Nowem Bródnie została uruchomiona <br /> właściwie już po zamknięciu Towarzystwa. <br /> <br /> W sekcji oświatowej ogromnie ważną placówkę zajęła <br /> komisja wypożyczalni książek, czyli ruchomej bibljoteki. <br /> Wyjątkowy ruch świadczył, że prowincja łaknie książek <br /> i korzysta z taniej organizacji; wysyłano książki do rozmai­tych zakątków, bez względu na odległość (Rosja, Sybir) i na <br /> stosunek odbiorców do Towarzystwa Kultury Polskiej. <br /> Dzielnie pracowały w tej komisji Marja Orsetti i Marja <br /> Przyj emska — przy współudziale całego szeregu członkiń <br /> Towarzystwa Kultury Polskiej. <br /> <br /> Była też Komisja czytań klasycznych, w której praco­wał wraz z żoną Jan Adolf Hertz, i komisja teatralna (Tuszkowie, Stanisław Kwarto), która podjęła pracę dla sceny <br /> ludowej.<br /> <br /> ==Sekcja etyczna== <br /> <br /> Sekcja etyczna zorganizowała Komisję arbitrów, złożo­ną z 20 członków, wybieranych corocznie na Zgromadzeniu <br /> Delegatów Towarzystwa. Do Komisji arbitrów zwracano <br /> się z różnemi sprawami i z różnych stron. <br /> <br /> W sekcji etycznej powstała komisja dla spraw propa­gandy obyczajowej i estetycznej, która organizowała wie­czornice o wysokim poziomie dla członków, ich rodzin <br /> i wprowadzonych gości. <br /> <br /> ==Na rzecz oświaty dla ludu==<br /> <br /> Ponieważ w zadaniach Towarzystwa Kultury Pol­skiej zawsze była specjalnie podkreślana praca dla ludu, <br /> więc ciągle zgłaszano się do Zarządu w sprawach, dotyczą­cych oświaty ludowej. <br /> <br /> Wszystkie wówczas istniejące lub dopiero powstające <br /> szkoły dla włościan t. zw. gospodarskie, niższe rolnicze, czy <br /> też fermy doświadczalne były przedmiotem, narad, pomocy <br /> materjalnej lub prawnej, a więc szkoła żeńska w Kruszynku, prowadzona przez Jadwigę Dziubińską, szkoła męska <br /> w Sokołówku, tworzona właśnie wówczas przez dr. Rajkowskiego z Ciechanowa na podstawie testamentu Klonow­skiego, szkoła żeńska w Gołotczyźnie, założona przez <br /> [[Aleksandra Bąkowska|Aleksandrę Bąkowską]] i ferma rolnicza dla chłopców na Bratnem, dokąd na życzenie Świętochowskiego przelano <br /> z T. K. P. jego fundusz jubileuszowy. <br /> <br /> Zarząd dawał też stypendja kilkunastu chłopcom wło­ściańskim, kształcącym się w szkołach średnich lub zawo­dowych. <br /> <br /> Pisma ludowe, jak „Siewba&quot; i „Zaranie&quot; (Maksymiljana Malinowskiego) otrzymały zasiłki pieniężne; dano też <br /> zapomogę kooperatystom na prowadzenie biura informacyj <br /> i Kółkom rolniczym im. Staszica.<br /> <br /> ==Przy Zarządzie Głównym==<br /> <br /> ===Komisja oddziałowa===<br /> <br /> Przy Zarządzie Głównym powstała Komisja oddziałowa, <br /> która zajęła się opieką nad oddziałami prowincjonalnemi <br /> T. K. P.: odwiedzała je, prowadziła korespondencję, udzie­lała porad prawnych, pośredniczyła w umowach z prele­<br /> gentami, odbiła na maszynie i na mimeografie cały szereg <br /> odczytów naukowych, które wypożyczała Oddziałom a także <br /> i innym Towarzystwom. <br /> <br /> W Komisji Oddziałowej pracowali następujący członkowie: Sta­nisław Osiecki, Stefan Mierzejewski, Michał Puchalski, Piotr Zubo­wicz, Natalja Gąsiorowska-Grabowska i Janina Bemówna. Pomiędzy <br /> prelegentami Tow. Kult. Pol. znajdujemy następujące nazwiska: Budzińska-Tylicka, Władysław Bukowiński, Adam Czartkowski, Jarosław Chełmiński, Konrad Chmielewski, Kazimierz Czerwiński, [[Zofia Daszyńska-Golińska|Daszyńska-Golińska]], Stefan Ehrenkreutz, Włodzimierz Gorjaczkowski, Haberkantówna, Aleksander Janowski, Korczak, dr. Kopciński, [[Ludwik Krzywicki]], Stanisław Karpowicz, Wacław Makowski, Tadeusz Miłobędzki, Jan Muszkowski, Andrzej Niemojewski, Mieczysław Pożaryski, <br /> Petrulewicz, Stefanja Sempołowska, Kazimierz Stołyhwo, [[Aleksander Świętochowski]], dr. Stefan Sterling, Gabrjel Tołwiński, Tadeusz Ulanowski, Kazimierz Wóycicki, Stanisław Wojciechowski i inni. <br /> <br /> ===Organ Towarzystwa===<br /> <br /> Organem Towarzystwa był miesięcznik „Kultura Pol­ska&quot; pod bezpłatną redakcją Aleksandra Świętochow­skiego; sekretarką wydawnictwa była Paulina Sieroszew­ska. Miesięcznik ten wychodził przez 5 lat (1908, 1909, 1910, 1911, 1912). W r. 1913 Świętochowski wydawał na własną <br /> odpowiedzialność jakby dalszy ciąg „Kultury Polskiej&quot; pod nazwą „Humanista polski&quot;. <br /> <br /> Na wystawę częstochowską w r. 1909 Zarząd T. K. P. <br /> przygotował kilkadziesiąt tablic statystycznych, zestawia­<br /> jących kulturę Polaków z innemi narodami; potem wysłano <br /> je do Lwowa na prośbę inicjatorów tamtejszej wystawy <br /> etnograficznej. <br /> <br /> Dużą popularnością cieszyły się czwartkowe wieczory <br /> dyskusyjne dla członków: -budziły one zainteresowanie ze <br /> względu na osoby referentów oraz — na tematy aktualne. <br /> <br /> ===Komisja do spraw kobiecych=== <br /> <br /> Nie należała do żadnej sekcji i podlegała tylko Zarzą­dowi T. K. P. Komisja do spraw kobiecych, w której pra­cowały następujące działaczki: Teodora Męczkowska, <br /> Cecylja Walewska, Melanja Bornsteinowa, Leo Rose, Anna <br /> Paradowska, Julja Dicksteinówna i inne. Komisja ta zajęła <br /> się głównie kształceniem rzemieślniczek, urządzając dla <br /> nich odpowiednie kursy.<br /> <br /> ==Odziały Towarzystwa==<br /> <br /> ===Oddziały w Warszawie===<br /> <br /> Oddziałów T. K. P. w samej Warszawie (nie licząc cen­trali) było 7 — przyczem każdy z nich miał specjalną dzia­łalność. I tak: <br /> <br /> Oddział I popierał szkołę średnią (gimnazjum Zrzesze­nia, potem im. Kreczmara). Pracowali w tym Oddziale bardzo intensywnie: Wacław Łypacewicz, Józef Gródecki, <br /> Raabe i inni. <br /> <br /> Oddział II, który utrzymywał wzorową szkołę elemen­tarną (deficyt pokrywał dzięki zbieraniu i sprzedaży skórek pomarańczowych do cukierni), miał działaczki w osobach: <br /> Heleny Ruśkiewiczowej, Marji Mejrowej, Anny Czerwiń­skiej, Rogowskiej i Dembowskiej. <br /> <br /> Oddział III (Gródecka, Hipolita Selmowicz, Gnoiński) <br /> zajmował się organizowaniem letnisk dla dzieci. <br /> <br /> Oddział IV, składający się z samych telefonistek (Rennertowa, Stokowska), założył i opiekował się szkołą począt­kową w Warszawie. <br /> <br /> Oddział V (dla prowadzenia kursów matematyczno-<br /> przyrodniczych) powstał po zamknięciu kursów dla analfabetów dorosłych i stanowił sam przez się dużą instytucję, <br /> urządzającą odczyty i systematyczne wykłady. Pracowali <br /> tam działacze, znani nietylko na polu kultury, ale i w poli­tyce. W tym też Oddziale tkwiła zarówno największa <br /> tężyzna Towarzystwa Kultury Polskiej, jak i zarodek jego <br /> zgonu — ponieważ prowadził szczególnie prześladowaną <br /> przez ówczesny rząd pracę wśród robotników. Głównymi <br /> pracownikami w V Oddziale były osoby następujące: Marja <br /> Rotwandowa, Stanisław Kruszewski, Ludwik Krzywicki, <br /> Wacław Makowski, Natalja Gąsiorowska-Grabowska, Kłyszewska i inni. <br /> <br /> Oddziały VI — praski oraz wolski — były oddziałami <br /> czysto robotniczemi, które urządzały odczyty na tematy <br /> ekonomiczno-społeczne, a za główny cel stawiały sobie two­rzenie partyjnych związków zawodowych. <br /> <br /> Oddział VII (Aniela Szycówna, dr. Chodecki, dr. Sterling, Lublinerowa) opiekował się dziećmi umysłowo upo­śledzonemi.<br /> <br /> ===Odziały poza Warszawą===<br /> <br /> Poza Warszawą Towarzystwo Kultury Polskiej miało <br /> Oddziały w 50 następujących miejscowościach: [[Aleksan­drów Pograniczny]], [[Będzin]], [[Brwinów]], [[Bartniki]], [[Chełmica]], <br /> [[Ciechanów]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Dębowa Góra]], [[Garwolin]], <br /> [[Grodzisk]], [[Jeziorna]], [[Józefów]], [[Kalisz]], [[Kielce]], [[Łomża]], [[Łódź]], <br /> [[Łomianki]], [[Łowicz]], [[Mała Wieś]], [[Mszczonów]], [[Nałęczów]], Nowe Bródno, [[Opole]], [[Osówka]], [[Pelcowizna]], [[Płock]], [[Piotrków]], [[Puł­tusk]], [[Radom]], [[Radzyń]], Ratowo, Rawa, [[Ryki]], Suchedniów, <br /> Suwałki, [[Siedlce]], [[Szadek]], Sobolew, Sosnowice, Sopoćkinie, Waliszew, Wąchock, Włocławek, Zawiercie, Ząbkowice, <br /> [[Zakroczym]], Żbikówek i [[Żyrardów]]. <br /> <br /> Połowa z tycb Oddziałowi składała się głównie z samych <br /> robotników i urządzała na małą skalę domy ludowe, kursy <br /> dla analfabetów dorosłych, kluby, czytelnie i bibljoteki. <br /> Utrzymywały niższe szkoły Oddziały następujące: w Gro­dzisku, na Pelcowiźnie i w Żyrardowie.<br /> <br /> == Represje i zawieszenie działalności==<br /> <br /> Wobec dużego i wszechstronnego rozwoju Tow. Kultury <br /> Polskiej — władze rosyjskie już od roku 1910 zaczęły wglą­dać baczniej w sprawy Towarzystwa i paraliżować jego <br /> działalność: wydano nakaz prowadzenia wszystkich ksiąg <br /> w dwu językach (rosyjskim i polskim), utrudniano legali­zację odczytów, szkół, czytelni, wieczorów dyskusyjnych, <br /> a nawet i zabaw; ciągle urządzano rewizje w Oddziałach <br /> i u poszczególnych członków T. K. P.; usuwano nauczycieli <br /> ze szkół Towarzystwa. Represje ze strony władz wywoływały starcia pomiędzy Zarządem Głównym a Oddziałami, <br /> nawet pomiędzy poszczególnymi członkami Zarządu. <br /> <br /> W końcu stycznia 1913 r. wszyscy członkowie Zarządu <br /> podali się do dymisji. Na Zgromadzeniu Delegatów w lutym <br /> 1913 r. wybrano nowy Zarząd: Aleksandra Świętochow­skiego, Wacława Łypacewicza, Marjana Grotowskiego, dr. <br /> Klemensa Pawlikowskiego, Stefana Mierzejewskiego, Wa­cława Babińskiego, Władysława Grabowskiego, Stefana <br /> Perzyńskiego, Kazimierza Życkiego, Lucjana Orłowskiego, <br /> Władysława Chrzanowskiego i Janinę Bemównę. <br /> <br /> W dwa tygodnie później władze rosyjskie zawiesiły <br /> działalność całego Towarzystwa, podając w motywach par­tyjny socjalistyczny ustrój Oddziałów V i VI — praskiego <br /> i Żbikowskiego. <br /> <br /> Rozpoczęły się próby ratowania instytucji. Zarząd <br /> odwołał się do senatu w Petersburgu i czekał z zebraniem <br /> likwidacyjnem na odpowiedź, która jednak już wcale nie <br /> nadeszła, bo właśnie wybuchła wojna w roku 1914.<br /> <br /> W r. 1919 wyłoniła się sprawa wskrzeszenia Towarzy­stwa, ale wkrótce zaniechano tego zamiaru, i ostatecznie <br /> prawomocne zebranie likwidacyjne odbyło się 28 września <br /> 1919 r. Wybrało ono komisję likwidacyjną, złożoną z 5 osób, a mianowicie: Wacława Łypacewicza, Włodzimierza Mroczkowskiego, Michała Puchalskiego, Wandy Chajęckiej <br /> i Janiny Bemówny.<br /> <br /> ==Wsparcie dla innych==<br /> <br /> Plac na Nowem Bródnie wraz z budynkiem szkolnym, <br /> inwentarz martwy Centrali oraz fundusz (4000 rb.) Domu <br /> Ludowego a także resztę pieniędzy przekazano na własność <br /> specjalnie powstałemu Towarzystwu kulturalno-oświatowemu na Nowem Bródnie. <br /> <br /> Część pieniędzy (3000 rb.) i list zastawny 5% m. War­szawy (na 500 rb.) przeznaczono na restaurację szkoły rol­niczej „Bratne&quot; w Gołotczyźnie. <br /> <br /> Depozyt Oddziału T. K. P. w Jeziornie został podnie­siony z banku i oddany pełnomocnikowi tego oddziału, Jan­kowskiemu. <br /> <br /> Całkowitą bibljotekę ruchomą (10.579 książek) wraz <br /> z urządzeniem pokoju oddano głównej jej kierowniczce, <br /> Marji Przyjemskiej pod warunkiem utworzenia i zalegali­zowania instytucji, temu celowi służącej. <br /> <br /> W parę lat potem ta bibljoteka została przekazana In­stytutowi Oświaty i Kultury im. Staszica.</div>

Piotr Frączak