Piotr Frączak: /* początki */

2021-11-19T19:23:01Z

początki

Piotr Frączak: Utworzono nową stronę "=TON 1875-1877= Założona w 1875 w Warszawie przez Konrada Prószyńskiego (pseudonim Kazimierz Promyk) tajna organizacja oświatowa przestał..."

2021-11-19T18:39:06Z

Utworzono nową stronę "=TON 1875-1877= Założona w 1875 w Warszawie przez Konrada Prószyńskiego (pseudonim Kazimierz Promyk) tajna organizacja oświatowa przestał..."

Nowa strona

=TON 1875-1877=
Założona w 1875 w Warszawie przez [[Konrad Prószyński|Konrada Prószyńskiego (pseudonim Kazimierz Promyk)]] tajna organizacja oświatowa przestała istnieć właściwie w 1877. Swoistą kontynuacją, ale już bez Promyka, było [[Warszawskie Koło Oświaty Ludowej]]

=TON 1899-1905=

==Metryczka==
Założone w 1899 w Warszawie przez [[Liga Narodowa|Ligę Narodową]] tajne stowarzyszenie kulturalno-oświatowe po 1905 przekształcił w [[Polska Macierz Szkolna|Polską Macierz Szkolną]].

==początki==
W 1893 r. zlikwidowano [[Stowarzyszenie„Łączność”]], z kolei [[Koło Oświaty Ludowej]] (powiązana, acz niezależna od Ligi Narodowej) osłabiona była przez częste aresztowania szczególnie w 1898 r. gdy rozbito władze i aresztowano m. in. powiązanego z Ligą Jana Załuskę stworzono nowe, tajne stowarzyszenia kulturalno-oświatowe. "W grudniu 1898 r., tuż przed ceremonią odsłonięcia pomnika Adama Mickiewicza, kierownictw o LN zorganizowało w Warszawie kilka poufnych spotkań z delegatam i chłopów, nauczycieli ludowych, inteligencji i duchowieństwa,
którzy przybyli z całego prawie Królestwa Polskiego, Litwy
i Galicji. Nawiązane wówczas kontakty okazały się decydujące przy powołaniu
przez LN w styczniu 1899 r. Towarzystwa Oświaty Narodowej.
Pierwszy założycielski zjazd nowej organizacji odbył się w lutym 1899 r.,
w Warszawie. Brali w nim udział delegaci z zaboru rosyjskiego i tzw.
Kraju Zabranego (głównie z Litwy).

Twórcy koncepcji programowych TON odwołali się do rozwiązań, ja kie wcześniej, w zakresie prac oświatowych, propagowało stowarzyszenie
„Łączność”. {1 s. 72}

"Na czele TON stało dwudziestoosobowe Koło Główne. Po dwóch
członków tej instancji opiekowało się każdym z okręgów. Obok KG w
1899 r. funkcjonowały również koła pośrednie (KP) i koła okręgowe
(KO), koła miejskie (KM), koła gminne (KG) i koła wiejskie (KW). " {1 s. 74}

W 1904 r. liczba członków TON utrzymała się na poziomie 6,6 ty s .59
Z ludu pochodziło 6 tys. członków. Środowisko inteligenckie liczyło natom
iast 578 działaczy. {1 s. 87}

współpraca z organizacjami podobnymi ideowo [[Towarzystwo Opieki nad Unitami]] (TOnU) oraz [[Towarzystwo Nauczycieli Ludowych]] (TNL). Młodzieżowe Koło im. Kilińskiego liczyło
w 1904 r. 200 członków, zrzeszonych w 22 sekcjach (tzw. grupach narodowych)

==Działalność==

Działalność TON była szeroka (patrz niżej) ale jednym z elementów, który dawał podstawę jej działalności był szmugiel publikacji wydawanych w Galicji,

===Odczyty===

TON prowadził akcję odczytową - prelekcje i odczyty organizowane były na prowincji, a prelegentów sprowadzano głównie z Warszawy, w tym nauczycieli z narodowych Kół Nauczycieli Ludowych (późniejsze
TNL).

prelegenci w swoich wykładach nawiązywali
do spraw najbliższych chłopom, czyli upraw y roli i w ykorzystyw ania
maszyn rolniczych. Popularyzow ali itakże ideę zakładania wzorowych gospodarstw
wiejskich. W tej działalności szczególnie zasłużył się Stanisław
Chełchowski z Chojnowa

===Szkoły===

Początkowo spontanicznie rozwijało się szkolnictwo elementarne, prowadzone
przez absolwentów kilku seminariów nauczycielskich, w których
LN udało się uzyskać dominujące wpływy. Współpracowali z nimi nauczyciele
objazdowi z kursów organizowanych przez TNL oraz właściciele
ziemscy, którzy udostępniali pomieszczenia do nauki, a ponadto udzielali
gościny przyjezdnym.

W późniejszym okresie rozwinęło się szkolnictwo
wzorowego gospodarowania. Pierwszą tego typu szkołę TON za łożyło w 1902 r. na terenie okręgu płockiego. Niebawem identyczną szkołę
z inicjatyw y L. Rutkowskiego TON zorganizowało w Płońsku. Natom
iast KM TON w Serocku powołało jedną z pierwszych dla młodzieży
szkołę koszykarską. Podobne zakłady na Lubelszczyźnie organizował Stanisław
Moskalewski.

===Biblioteki===
W pierwszym roku swojej działalności towarzystwo założyło również
około 200 tajnych bibliotek dla chłopów. Składały się one z książek historycznych,
broszur propagandowo-instruktażowych, literatury popularnej
itp. Ponadto chłopi mogli korzystać z czasopism, w tym z bardzo poczytnego
„Polaka”.

===Organizacje gospodarcze===

Zakładanie głównie spółek rolniczych. Pierwsza tego typu organizacja powstała w okręgu kieleckim, a założyłją Gabriel Godlewski z Bukowskiej Woli. Kolejne spółki powstały w północnych
regionach Królestwa Polskiego. Zakładali je m. in. L. Rutkowski w okolicy Płońska oraz Jan Harusewicz pod Łomżą (Nadbużańska Spółka Rolna). W latach 1903 - 1904 z inicjatywy TON powstało ponad 100
organizacji gospodarczych, głównie zaś spółdzielni i spółek. Ponadto działacze towarzystw a zakładali kasy pożyczkowo-oszczędnościowe i sklepy spożywcze na wsi. Wielu członków towarzystwa znalazło się także w szeregach
ochotniczej straży ogniowej

===Samorządy wiejskie===

>>„Otóż chodzi o to, żeby gminy nasze ze zwykłych
urzędów moskiewskich, czym są teraz — jak podkreślano w „Polaku ” — w większej ilości wypadków stały się rzeczywistym i związkami
społecznymi służącymi dobru ogólnemu i pracującym i na pożytek wszystkich
mieszkańców gminy i całego narodu” . Działacze endeccy zajmujący
się sprawam i gminnym i (S. Kozicki, J. Załuska, J. L. Popławski
i S. Chełchowski wśród koniecznych do zrealizowania postulatów w tym
względzie widzieli: „1. Zapoznanie się gminiaków z prawem gminnym;
2. Wybór odpowiednich urzędników gminnych (wójta, pełnomocnika i pisarza);
3. Należyte prowadzenie zebrań gminnych, tak by mogły się
oprzeć przemocy moskiewskiej i mogły przeprowadzać uchwały według
woli gminiaków”<< {1 s. 79}

>>Wiosną 1904 r. KW TON włączyły się do jednej z największych, obejmujących swym zasięgiem praw ie wszystkie gm iny Królestwa Polskiego,
akcji politycznych. Inicjatyw a rozpoczęcia akcji gminnej, jak wspomina
S. Kozicki, wyszła od władz centralnych towarzystwa. Wydały one bowiem
zebraniom gminnym polecenie, w którym żądały wprowadzenia języka
polskiego do wszystkich instytucji publicznych, działających na wsi
(urzędy gminne, szkoły i sądy)<< {1 s. 81}

===Zamknięcie organizacji===

"TON od 1904 r. — jak sądzę — wymykał się spod opieki LN, chociaż
nie znajdujemy potwierdzenia tej tezy w źródłach. Niemniej jednak
na podstawie losów [[Organizacja Narodowa|Organizacji Narodowej]] możemy stwierdzić, iż tego
właśnie najbardziej obawiały się władze ND. Kierownictwo endecji nie
było bowiem w stanie objąć swoim zasięgiem tak masowej organizacji,
rozbudowanej przede wszystkim w terenie. Stopniowo TON przestawał
więc być organizacją scentralizowaną, w związku z czym władze obozu
straciły możliwość sterowania jego rozwojem. Ponadto terenowi działacze
Towarzystwa bardziej związali się z własnymi ośrodkami, stronili natomiast od współpracy z centralą. Dlatego też po reorganizacji wszystkie
zmiany poszły w kierunku większego scentralizowania" {1 s. 95}

Więcej m.in. o przekształceniu się Warszawskiego Koła TON w [[Związek Unarodowienia Szkół]], a następnie o powstaniu [[Polska Macierz Szkolna|Polskiej Macierzy Polskiej]] jako kontynuacji.

{1} [http://rcin.org.pl/Content/16545/WA303_24991_KH94-r1987-R94-nr2_KH-05-Wol.pdf TADEUSZ WOLSZA TOWARZYSTWO OŚWIATY NARODOWEJ (1899 - 1905)]

@@ Linia 8: / Linia 8: @@
 ==początki==
-W 1893 r. zlikwidowano [[Stowarzyszenie„Łączność”]], z kolei  [[Koło Oświaty Ludowej]] (powiązana, acz niezależna od Ligi Narodowej) osłabiona była przez częste aresztowania szczególnie w 1898 r. gdy rozbito władze i  aresztowano m. in. powiązanego  z Ligą Jana Załuskę stworzono nowe, tajne stowarzyszenia kulturalno-oświatowe. "W grudniu 1898 r., tuż przed ceremonią odsłonięcia pomnika Adama Mickiewicza, kierownictw o LN zorganizowało w Warszawie kilka poufnych spotkań z delegatam i chłopów, nauczycieli ludowych, inteligencji i duchowieństwa,
+W 1893 r. zlikwidowano [[Stowarzyszenie „Łączność”]], z kolei [[Koło Oświaty Ludowej]] (powiązana, acz niezależna od Ligi Narodowej) osłabiona była przez częste aresztowania szczególnie w 1898 r. gdy rozbito władze i  aresztowano m. in. powiązanego  z Ligą Jana Załuskę stworzono nowe, tajne stowarzyszenia kulturalno-oświatowe. "W grudniu 1898 r., tuż przed ceremonią odsłonięcia pomnika Adama Mickiewicza, kierownictw o LN zorganizowało w Warszawie kilka poufnych spotkań z delegatam i chłopów, nauczycieli ludowych, inteligencji i duchowieństwa,
 którzy przybyli z całego prawie Królestwa Polskiego, Litwy
 i Galicji. Nawiązane wówczas kontakty okazały się decydujące przy powołaniu
 przez LN w styczniu 1899 r. Towarzystwa Oświaty Narodowej.
 Pierwszy założycielski zjazd nowej organizacji odbył się w lutym 1899 r.,
 w Warszawie. Brali w nim udział delegaci z zaboru rosyjskiego i tzw.
-Kraju Zabranego (głównie z Litwy).
+Kraju Zabranego (głównie z Litwy). Twórcy koncepcji programowych TON odwołali się do rozwiązań, jakie wcześniej, w zakresie prac oświatowych, propagowało stowarzyszenie
 „Łączność”.  {1 s. 72}
 "Na czele TON stało dwudziestoosobowe Koło Główne. Po dwóch

Towarzystwo Oświaty Narodowej - Historia wersji

Piotr Frączak: /* początki */

Piotr Frączak: Utworzono nową stronę "=TON 1875-1877= Założona w 1875 w Warszawie przez Konrada Prószyńskiego (pseudonim Kazimierz Promyk) tajna organizacja oświatowa przestał..."