https://muzeum.asocjacje.org/index.php?action=history&feed=atom&title=Udzia%C5%82_Galicji_w_walce_o_szko%C5%82%C4%99_polsk%C4%85_%281899%E2%80%941914%29 2026-06-26T13:40:37Z Historia wersji tej strony wiki MediaWiki 1.33.1 https://muzeum.asocjacje.org/index.php?title=Udzia%C5%82_Galicji_w_walce_o_szko%C5%82%C4%99_polsk%C4%85_(1899%E2%80%941914)&diff=2236&oldid=prev 2022-06-25T07:36:49Z

<p>Utworzono nową stronę &quot;= Autor = ===Jan Hulewicz=== = Źródło = &quot;<a href="/index.php/Nasza_walka_o_szko%C5%82%C4%99_polsk%C4%85_1901-1917_:_opracowania,_wspomnienia,_dokumenty" title="Nasza walka o szkołę polską 1901-1917 : opracowania, wspomnienia, dokumenty">Nasza walka o szkołę polską 1901-1917 : opracowania, wspomnienia, dokumenty</a>&quot; 1934 Podział na najmniejsze fragmenty...&quot;</p> <p><b>Nowa strona</b></p><div>= Autor =<br /> <br /> ===Jan Hulewicz===<br /> <br /> = Źródło =<br /> <br /> &quot;[[Nasza walka o szkołę polską 1901-1917 : opracowania, wspomnienia, dokumenty]]&quot; 1934 Podział na najmniejsze fragmenty pochodzi od historia.ofop.eu ,<br /> <br /> =Udział Galicji w walce o szkołę polską (1899—1914)=<br /> <br /> <br /> ==Uwag i wstępne==<br /> <br /> Walka o szkołę polską w Galicji miała charakter<br /> zasadniczo różny od walki o szkołę polską na terenie Kró­lestwa. Królestwo, rządzone despotycznie, pozbawione<br /> wszelkich praw w zakresie szkolnictwa, musiało toczyć<br /> walkę o prawa elementarne, o „przyrodzone prawo mowy<br /> ojczystej.&quot; Galicja, mając szeroki samorząd szkolny,<br /> toczyła walkę o to, by szkoła z język a polska , stała<br /> się polską z ducha . Gdy w Królestwie ostrze walki<br /> kierowało się przeciw zaborczemu rządowi rosyjskiemu,<br /> to w Galicji była to właściwie walka między konserwatystami,<br /> dzierżącymi wszechwładnie ster szkolnictwa,<br /> a dochodzącemi do głosu nowemi warstwami społecznemu<br /> Galicyjska Rada Szkolna Krajowa, opanowana przez konserwatystów,<br /> usiłowała przynajmniej na terenie szkoły<br /> powstrzymać rozmach elementów radykalniejszych, które<br /> na skutek przeobrażeń społecznych Galicji zaczęły coraz<br /> silniej pojawiać się w szeregach inteligencji. Uzyskiwane<br /> drogą długiej walki prawa wyborcze dla szerokich mas,<br /> postępujące wolno ale wytrwale uprzemysłowienie kraju,<br /> rozrost potężny stronnictw ludowych i robotniczego, ożywienie<br /> się haseł narodowych wśród inteligencji miejskiej,<br /> a nadewszystko pochód triumfalny socjalizmu i nacjonaIizmu wśród ruchliwszych elementów młodzieży akademickiej<br /> i starszej gimnazjalnej: — wszystkie te objawy<br /> zapowiadały przemianę struktury społeczno-politycznej<br /> Galicji na przełomie XIX i XX wieku. Zmieniał się układ<br /> sił społecznych: chwiać się zaczynała potęga ziemiaństwa,<br /> kleru i ich odpowiednika politycznego — stronnictwa konserwatywnego,<br /> złożonego z krakowskich stańczyków<br /> i jeszcze bardziej zachowawczo nastrojonych wschodniogalicyjskich<br /> podolaków. Do głosu dochodziły siły nowe —<br /> chłop i robotnik. Kruszyła się coraz silniej wiara spo­łeczeństwa w skuteczność haseł pracy organicznej, której<br /> szerzycielami byli stańczycy, coraz wyraźniej zaznaczał się<br /> renesans myśli niepodległościowej. Zanikały hasła lojalizmu<br /> wobec Austrji. Nigdzie może ta przemiana oblicza<br /> polityczno-społecznego kraju nie uwypukliła się jaskrawiej,<br /> jak n a terenie szkoły: kierownicze jej władze, cały<br /> aparat administracyjno-wychowawczy, wielka część nauczycielstwa<br /> — wszystko to stało na usługach, zdawałoby się,<br /> wszechpotężnych konserwatystów. Równocześnie prawie<br /> cała młodzież, podminowana przez nowe prądy, stawać<br /> zaczęła wobec oficjalnego systemu szkolnego w opozycji.<br /> Wtórowały jej nieliczne elementy niezależne wśród społeczeństwa<br /> starszego, całkiem nieśmiało dołączać się zaczęły<br /> sporadyczne głosy radykalniejszej części nauczycielstwa.<br /> Coraz silniej zaczęła odczuwać młodzież braki szkoły galicyjskiej.<br /> Raził ją konserwatyzm Rady Szkolnej Krajowej,<br /> bolał duch lojalizmu i serwilizmu wobec Austrji, gnębiło<br /> zbyt małe uwzględnianie pierwiastków narodowych w wychowaniu,<br /> dokuczały jaskrawe zaniedbania dydaktyczne<br /> szkoły galicyjskiej. Życie szkoły galicyjskiej zaczyna się<br /> rozdwajać: z jednej strony szkoła oficjalna, z drugiej tajne<br /> koła samokształceniowo-polityczne młodzieży. Młodzież<br /> galicyjska rozpoczyna — niezależnie od ruchów wśród<br /> młodzieży w Królestwie — walkę o unarodowienie szkoły.<br /> Z końcem XIX wieku rozpoczyna gwałtowną krytykę<br /> oficjalnej szkoły galicyjskiej, nie mogąc zaś przeprowadzić<br /> swego postulatu unarodowienia szkoły, próbuje wyrównać<br /> braki szkoły galicyjskiej w tajnych kołach. Strajk młodzieży polskiej w Królestwie w 1905 r. tendencje te<br /> w Galicji niesłychanie wzmaga, podsyca, usiłowaniom rozproszonym,<br /> niekiedy nie dość wyraziście zarysowanym,<br /> nadaje kierunek zupełnie określony i skrystalizowany.<br /> Sprawia on, że młodzież galicyjska stawia hasło unarodowienia<br /> szkoły jako zasadniczy, centralny postulat swych<br /> dążeń. Aktywizuje on bierne dotąd elementy starszego<br /> społeczeństwa, rodzi ożywienie publicystyki i literatury<br /> pedagogicznej. Masowy napływ królewiaków na stud ja<br /> uniwersyteckie do Galicji zmienia charakter życia młodzieży<br /> akademickiej, zaczynają powoli zacierać się różnice<br /> dzielnicowe wśród młodzieży, a zjednoczenie na wszechnicach<br /> krakowskiej i lwowskiej, oraz politechnice lwowskiej<br /> najbardziej aktywnych żywiołów młodzieży z wszystkich<br /> trzech zaborów sprawia, że w potężniejącym coraz<br /> bardziej ruchu niepodległościowym olbrzymia rola przypadnie<br /> młodzieży. <br /> <br /> ===LATA 1899—1904===<br /> <br /> W dziejach walki Galicji o szkołę polską możnaby<br /> wyraźnie wyróżnić trzy okresy: pierwszy to okres początkowy<br /> od 1899—1904. Jest to okres krystalizowania się<br /> ideowego kierunku socjalistycznego i narodowego wśród<br /> młodzieży. Powstają we Lwowie dwa pisma: „Promień&quot;<br /> i „Teka&quot;, w całej zaś Galicji rosną tajne związki polityczne<br /> wśród młodzieży szkół wyższych, jak [[ZET|Związek Młodzieży Polskiej (Zet)]], którego sieć poprzez „grupy narodowe&quot;<br /> rozpościera się i na szkoły średnie, oraz tajne koła<br /> samokształceniowo-polityczne wśród młodzieży gimnazjalnej<br /> i seminarjalnej. Dwa obozy młodzieży: postępowosocjalistyczny<br /> i narodowy, początkowo dość zgodnie ze<br /> sobą współżyjące, pod koniec tego okresu rozpoczynają<br /> zażartą walkę o rząd dusz młodzieży. Oba te kierunki<br /> wypowiadają walkę szkole galicyjskiej, dążą do przemiany<br /> jej w szkołę narodową. W tej fazie ciężar walki spoczywa<br /> głównie na młodzieży. Krytyczne głosy wśród spo­łeczeństwa starszego budzą się rzadko i powoli, wśród<br /> nich zaś wybijają się jednostki, pochodzące z zaboru rosyjskiego.<br /> Krytyka [[Stanisław Szczepanowski|Stanisława Szczepanowskiego]], próby<br /> i walki [[Kazimiera Bujwidowa|Kazimiery Bujwidowej]] na polu szkolnictwa żeńskiego, poważna i niewątpliwie najgłębiej sięgająca inicjatywa<br /> Adama Szymańskiego, budzący się ferment wśród<br /> nauczycielstwa ludowego, którego objawem głos Stefana<br /> Zaleskiego (Światłomir) — oto cały wysiłek starszej generacji<br /> w pierwszej fazie walki. <br /> <br /> [[Udział Galicji w walce o szkołę polską (1899—1904|Więcej]]<br /> <br /> ===LATA 1805—1908===<br /> <br /> Wybuch strajku w Królestwie działa elektryzująco:<br /> od 1905 roku zaczyna się też okres drugi, który trwa mniejwięcej<br /> do 1908. Okres to największego nasilenia i napięcia<br /> walki o szkołę polską. Postulat unarodowienia szkoły staje<br /> się zasadniczą dominantą tej walki. Toczy ją zarówno spo­łeczeństwo starsze, jak i młodzież. Nietylko elementy<br /> radykalne społeczeństwa starszego, ale nawet i umiarkowane<br /> sfery nauczycielskie, skupione w Towarzystwie Nauczycieli<br /> Szkół Wyższych, podejmują walkę o unarodowienie<br /> szkoły galicyjskiej. Zaczyna się ożywienie ruchu pedagogicznego.<br /> Jeszcze bardziej zdecydowana była postawa<br /> młodzieży: wysuwa ona hasło radykalnej przebudowy<br /> szkoły galicyjskiej. To hasło staje się dewizą zarówno<br /> samodzielnych prądów ideowych młodzieży, obejmujących<br /> całą Galicję, jak i lokalnej grupy krakowskiej, występującej<br /> jako t. zw. „Komitet Młodzieży Krakowskiej&quot;. Wyrazem<br /> ostatniej grupy staje się książka: „Młodzież Społeczeń­stwu&quot;. Równocześnie rozpoczyna się ferment zarówno wśród<br /> młodzieży socjalistycznej jak i narodowej, który doprowadza<br /> w rezultacie do dalszego zróżnicowania ideowego i organizacyjnego. Od młodzieży socjalistycznej, zgrupowanej<br /> wokół „Promienia&quot;, odrywa się grupa, której wyrazem<br /> staje się pismo „Zjednoczenie&quot; (1905—1908). Powody roz­łamu tkwią i w rozwoju socjalizmu galicyjskiego i we<br /> wpływach, wywieranych na tę grupę przez jednostki z Kró­lestwa. Na końcu tego okresu rośnie też żywe niezadowolenie<br /> w kołach młodzieży narodowej. Ewolucja stronnictwa<br /> Demokratyczno-Narodowego, wywołana zajściami<br /> lat 1905—1907, postawa wobec wypadków w Królestwie,<br /> rodzą rozdźwięk ideowy między stronnictwem a młodzieżą.<br /> Pod koniec okresu cała ta młodzież odpada od Ligi Narodowej<br /> i stronnictwa Demokratyczno-Narodowego.<br /> <br /> <br /> [[Udział Galicji w walce o szkołę polską (1905—1908)|Więcej]]<br /> <br /> ===LATA 1909—1914===<br /> <br /> Okres trzeci od 1909—1914 zaznacza się w życiu młodzieży powolnem zmniejszaniem się atrakcyjnego wpływu<br /> grup skupionych wokół „Promienia&quot; i „Teki&quot;. Wydawanie<br /> „Promienia&quot; wstrzymano. „Teka&quot; również przestaje wychodzić,<br /> ma jednak następczynię w piśmie krakowskiem:<br /> „Sprawa&quot;. W życiu młodzieży zaczyna się wybijać ruchliwa<br /> „rebelja&quot;. Była to grupa młodzieży narodowej, która<br /> wystąpiła ze Związku Młodzieży Polskiej. Przybrawszy<br /> nazwę Młodzieży Niepodległościowej, skupiła się wokół<br /> czasopisma: „Zarzewie&quot;. Pismo to i książka Feliksa Młynarskiego<br /> (Jana Brzozy) p. t.: „Zagadnienie polityki niepodległości&quot;<br /> stają się ośrodkiem ideowym tej grupy. Przygotowanie<br /> młodzieży do walki zbrojnej, zwrócenie uwagi<br /> na wychowanie fizyczno-wojskowe, początki ruchu skautowego<br /> wyczerpują energję tej grupy młodzieży. Mniej<br /> ma ona zainteresowania dla spraw szkolnych w ścisłem<br /> tego słowa znaczeniu. Staje się to tern bardziej zrozumiałe,<br /> że okres ten przynosi w wielkiej mierze realizację postulatu<br /> unarodowienia szkoły galicyjskiej. Do szkoły średniej<br /> wchodzi nowa generacja młodych nauczycieli, wychowanków<br /> organizacyj młodzieży, wprowadzając w czyn tezy<br /> głoszone dawniej przez siebie na kartach „Teki&quot; czy „Promienia&quot;.<br /> Unarodowienie szkoły galicyjskiej staje się faktem.<br /> Kongres pedagogiczny we Lwowie w 1909 roku daje<br /> jakby przekrój zbiorowego wysiłku generacji starszej. Doszedłszy<br /> do punktu kulminacyjnego w latach 1905—1908,<br /> fala tego ruchu teraz nieco opada i słabnie, by znów bezpośrednio<br /> przed wojną ożywić się nieco na gruncie krakowskim<br /> w związku z pracą pedagogiczną Związku nauczycieli<br /> ludowych. A w tern ożywieniu znów czynną i doniosłą<br /> rolę odegrali Królewiacy. Cały ten okres stoi pod znakiem<br /> nadciągającej burzy dziejowej. Idea niepodległościowa<br /> staje się osnową wszystkich prac tego okresu. <br /> <br /> <br /> [[Udział Galicji w walce o szkołę polską (1909—1914|Więcej]]<br /> <br /> ==Podsumowanie==<br /> <br /> Galicja przeprowadziła walkę o szkołę polską w latach<br /> 1899—1914 w inny całkowicie sposób niż Królestwo. Wynikało<br /> to z odmienności zasadniczej stosunków politycznospołecznych,<br /> panujących w obu zaborach. Młodzież, stawiając<br /> hasło unarodowienia szkoły, dążyła głównie do zmiany<br /> atmosfery, ducha szkoły. I w tym zakresie zwycięstwo<br /> młodzieży nie może ulegać wątpliwości. Walka o przemianę<br /> atmosfery szkolnej w Galicji rozpoczęła się z końcem XIX<br /> wieku niezależnie od walki zaboru rosyjskiego. Strajk<br /> szkolny 1905 roku w Królestwie wzmógł tylko rozpęd tej<br /> walki, przyśpieszył proces krystalizacji programu ideowego<br /> młodzieży w akcji szkolnej, napływ zaś masy królewiaków<br /> na studja do Galicji przyczynił się walnie do spotęgowania<br /> tempa walki szkolnej. Ożywienie ruchu pedagogicznego<br /> w Galicji po 1905 roku dokonało się bezwątpienia pod wpływem<br /> rewolucji szkolnej Królestwa, wkład' zaś pracy działaczy<br /> pedagogicznych zaboru rosyjskiego w wysiłki, podejmowane<br /> na gruncie galicyjskim, był istotnie poważny i znaczący.<br /> Ruchliwsi od elementu galicyjskiego, odegrali oni<br /> rolę zaczynu fermentacyjnego.<br /> <br /> Wszystko jednak, co Galicja w tym okresie na polu<br /> pedagogicznein stworzyła, nie wychodzi poza ramy publicystyki.<br /> Brak wybitnego dzieła pedagogicznego na większą<br /> skalę. Długoletnie ugorowanie, brak żywszych związków<br /> z twórczością pedagogiczną Zachodu, nieliczne, całkiem<br /> wyjątkowe wyjazdy na studja pedagogiczne zagranicę —<br /> wszystkie te objawy, których źródłem w dużej mierze<br /> ciasnota stosunków gospodarczych Galicji, tłumaczą dostatecznie<br /> jasno charakter ruchu pedagogicznego w zaborze<br /> austrjackim.<br /> <br /> W walce szkolnej — podobnie jak w Królestwie —<br /> bardziej czynna rola przypadła młodzieży. Dopiero jej wpływ poruszył bierne sfery starszego społeczeństwa, wśród<br /> którego myśl reformatorska na polu szkolnem zawsze<br /> zresztą zamykała się w ośrodkach liczebnie dość szczupłych<br /> Chlubą Galicji pozostanie ruch młodzieży. Wysoki jego<br /> polot ideowy, gruntowny i rozległy program samokształceniowy,<br /> szczerze niepodległościowy charakter zapewniają<br /> mu w historji ruchów młodzieży polskiej miejsce bardzo<br /> wybitne.<br /> <br /> Nie będzie przesadą twierdzić, że ruchy młodzieży polskiej<br /> w trzech zaborach na początku XX wieku godne są<br /> stanąć obok prac Filomatów wileńskich z początku XIX<br /> wieku. Młodzież galicyjska, mając swobodniejsze warunki<br /> pracy, w swych organach dawała karm ideową i możność<br /> wypowiedzenia się młodzieży dwóch innych zaborów. Jej<br /> tajne koła samokształceniowe były prawdziwą szkołą narodową.<br /> Rozległość horyzontów programu samokształceniowego<br /> jest naprawdę imponująca. Młodzież „promienista&quot;,<br /> „zetowa&quot; i „zarzewiacka&quot; stanowiła podstawę główną<br /> kadr legjonowych. Ruch niepodległościowy swą siłę<br /> czerpał ze związków młodzieży. Odrodzonej zaś państwowości<br /> polskiej intelektualnie pierwszorzędnie przysposobiona,<br /> wysoce uspołeczniona w tajnej robocie konspiracyjnej<br /> galicyjska młodzież dostarczyła pierwszorzędnych pracowników.<br /> W życiu publicznem, gospodarczem, w nauce i szkole,<br /> we wszystkich stronnictwach politycznych współczesnej<br /> Polski przewijają się nazwiska wychowanków „Promienia&quot;,<br /> „Zetu&quot;, czy „Zarzewia&quot;.<br /> <br /> W tem tkwi może największa historyczna doniosłość<br /> i racja bytu tajnych związków młodzieży na gruncie galicyjskiej<br /> szkoły na początku XX wieku.</div>

Piotr Frączak