https://muzeum.asocjacje.org/index.php?action=history&feed=atom&title=Udzia%C5%82_Galicji_w_walce_o_szko%C5%82%C4%99_polsk%C4%85_%281909%E2%80%941914 2026-06-25T07:19:04Z Historia wersji tej strony wiki MediaWiki 1.33.1 https://muzeum.asocjacje.org/index.php?title=Udzia%C5%82_Galicji_w_walce_o_szko%C5%82%C4%99_polsk%C4%85_(1909%E2%80%941914&diff=2240&oldid=prev 2022-06-25T07:49:04Z

<p>Utworzono nową stronę &quot; = Autor = ===Jan Hulewicz=== = Źródło = <a href="/index.php/Udzia%C5%82_Galicji_w_walce_o_szko%C5%82%C4%99_polsk%C4%85_(1899%E2%80%941914)" title="Udział Galicji w walce o szkołę polską (1899—1914)">Udział Galicji w walce o szkołę polską (1899—1914)</a> =Udział Galicji w walce o szkołę polską 1909—1914= ===...&quot;</p> <p><b>Nowa strona</b></p><div><br /> = Autor =<br /> <br /> ===Jan Hulewicz===<br /> <br /> = Źródło =<br /> <br /> [[Udział Galicji w walce o szkołę polską (1899—1914)]]<br /> <br /> =Udział Galicji w walce o szkołę polską 1909—1914=<br /> ===Ogólna charakterystyka===<br /> <br /> Okres ten wybitnie różni się swym charakterem od<br /> poprzedniego. Napięcie walki o szkołę polską niewątpliwie<br /> opada. Po szczytowym okresie lat 1905—6 polemika szkolna<br /> nieco cichnie. Zato do szkoły galicyjskiej coraz liczniejszą<br /> gromadą zaczynają wchodzić w charakterze nauczycieli<br /> wychowankowie „Teki&quot;, czy „Promienia&quot;. Ta nowa generacja<br /> młodych nauczycieli wciela powoli w życie program<br /> unarodowienia szkoły. Unarodowienie szkoły staje -się nieznacznie,<br /> bez żadnego aktu ustawodawczego, rzeczywisto­ścią. W związku zaś z unarodowieniem szkoły średniej<br /> zaczyna się zmieniać także ustosunkowanie 'do niej młodzie­<br /> ży. W pewnych ośrodkach niknie dawna niechęć. Energja<br /> starszego społeczeństwa — tak żywa w okresie lat 1905—1906<br /> — w walce o szkołę galicyjską także zdaje się nieco wyczerpywać.<br /> <br /> To pewne ściszenie walki o szkołę galicyjską pozostaje<br /> w związku z ogólną atmosferą Galicji przed wojną śwfatową.<br /> Początek tego okresu, rok 1909, łączy się z latami 1907<br /> i 1908, tworząc zwłaszcza w życiu młodzieży po nasileniu<br /> i wzlocie lat 1905—1906 okres pewnego odpływu energji,<br /> okres apatji i depresji lat porewolucyjnych. Wydobywająca<br /> się z tego okresu apatji młodzież wchodzi około roku 1909—<br /> 1910 w fazę nowego ożywienia: zaczyna się pogłębiać proces<br /> różnicowania ideowego, silnie zwłaszcza występujący w łonie<br /> obozu narodowego. Zagadnienie niepodległości staje się<br /> osnową wszelkich dyskusyj i walk. Od postawy wobec tego zagadnienia zawisł /charakter ideowy grup. Na tem tle dokonywa<br /> się rozłam wśród młodzieży narodowej. Okres ten<br /> w ^przededniu wojny światowej stoi pod znakiem panowania<br /> myśli niepodległościowej. Renesans ruchu wojskowego,<br /> powstawanie literatury militarystycznej, tworzenie się<br /> związków niepodległościowo-wojskowych 25), początki harcerstwa:<br /> — wszystko to pochłania myśl i energję młodzieży.<br /> Wyczuć się daje, że główna fala walki o szkołę galicyjską<br /> już przeszła, że wobec ogromu zagadnień, związanych<br /> z kwestją odzyskania niepodległości, staje się ona czemś<br /> wtórnem, drugoplanowem.<br /> ===Młodzież===<br /> <br /> W życiu młodzieży zmienia się dość zasadniczo układ<br /> sił: dawne kierunki ideowe, reprezentowane przez „Tekę&quot;<br /> i „Promień&quot;, zaczynają powoli tracić swą siłę atrakcyjną.<br /> Ton zaczyna nadawać grupa secesjonistów ze Związku Młodzieży<br /> Polskiej, skupiająca się wokół „Zarzewia&quot;. Mówiąc<br /> o pewnem wyczerpaniu się „Teki&quot; czy „Promienia&quot;, mam<br /> na myśli pewne osłabienie ideologicznej twórczości w obu<br /> pismach, nie zaś osłabienie sił organizacyjnych. Pod wzglę­<br /> dem sił organizacyjnych oba kierunki okazują dużą żywotność.<br /> Z artykułów pism widać jednak, że wypowiedziały<br /> już swoje credo ideowe, że mało mają obecnie do dorzucenia,<br /> że żyją spadkiem ideologicznym po latach minionych, że,<br /> jednem słowem, mają okres swej pełni rozkwitu już poza<br /> sobą. Zewnętrzna oznaka — nieregularność w wychodzeniu<br /> — wskazuje, że okres bujności jest już poza niemi.<br /> „Promień&quot; milknący całkowicie w roku 1907, słabo<br /> nader wychodzący w 1908—9, regularniej w 1910 i 1911,<br /> przestaje wychodzić w 1912 r. Po kryzysie ideowym lat porewolucyjnych za cel główny stawia sobie zorganizowanie<br /> rozbitej młodzieży i przywrócenie kołom samokształceniowym<br /> dawnej świetności z lat przedrewolucyjnych.<br /> W 1909—1910 redaktorem „Promienia&quot; jest Stanisław<br /> Loewenstein, w 1911 Adam Garfein i Maciej Menaszes,<br /> w 1912 Zygmunt Przybylski i Adam Próchnik. Kierowali<br /> oni pismem jako przewodniczący Komitetu Centralnego.<br /> Wśród współpracowników pisma widać zarówno dawnych<br /> działaczy promienistych z okresu jego świetności w latach<br /> 1905—1906 — Marjan Kukieł (Stary promienisty) i Stanisław<br /> Kot (T. Wrotycz i inne pseud.) — jak i grupę ludzi,<br /> która zbliżyła się do „Promienia&quot; po likwidacji lwowskiej<br /> organizacji „polskiej młodzieży narodowej bezpartyjnej&quot;.<br /> Reprezentuje ją w „Promieniu&quot; przedewszystkiem Adam<br /> Skwarczyński (Ad. Lux, A-x.) Trzon właściwy stanowią<br /> jednak nowi działacze „Promienia&quot;: Stanisław Loewenstein<br /> (Les), Mieczysław Rettinger (Karol Miecz), Tadeusz Antoniewicz<br /> (Tan), Juljan Stachiewicz (Juljusz Wicz), Henryk<br /> Herzig (St. H. Zagozda). Redaktorem odpowiedzialnym jest<br /> Jan Szczyrek, w administracji duże zasługi położył Juljusz<br /> Łopatka. Po zamknięciu w 1912 „Promienia&quot; wydaje Komitet<br /> Centralny w 1913 „jednodniówkę młodzieży postępowoniepodległościowej&quot;<br /> „M ł o d a Myśl &quot; (artyku-ły Adama<br /> Próchnika (apr), Henryka Herziga (St. H.) i innych). <br /> <br /> Odnowa i rewizja programu samokształceniowego młodzieży<br /> „promienistej&quot; staje się znów motywem wielu artykułów<br /> „Promienia&quot;. Nie ulega też zmianie jego stanowisko<br /> wobec szkoły galicyjskiej: w przeciwieństwie do innych od­<br /> łamów młodzieży i w tym okresie jest ono wysoce niechętne<br /> i krytyczne, zwłaszcza jeśli idzie o zagadnienie klerykalizmu.<br /> Autorem artykułów szkolnych w tym okresie był głównie<br /> Stanisław Lewicki (Kowal). Raz na początku w roku 1899,<br /> zająwszy postawę negatywną wobec szkoły galicyjskiej, nie<br /> zszedł z niej „Promień&quot; do końca swego istnienia — do<br /> roku 1912. I stale przeciwstawiał jej ulepszany i rozbudowywany<br /> program samokształcenia. Ostatnie jego sformułowanie<br /> wykazuje, że ośrodkiem głównym staje się tu zagadnienie<br /> socjalizmu i niepodległości. Pozostaje to w związku z obliczem ideowem „Promienia&quot; w tym okresie. Jest ono<br /> socjalistyczno-niepodległościowe 26).<br /> <br /> „Promieniści&quot; nawiązują kontakt ze „Zwązkiem Walki<br /> Czynnej&quot;, popierają bardzo gorąco robotę wojskową, powstające<br /> na prowincji oddziały strzeleckie opierają się<br /> częstokroć o organizacje „Promienistych&quot;. O tej łączności<br /> świadczy wymownie udział reprezentantów „Związku Walki<br /> Czynnej&quot; w walnych zjazdach „Promienistych&quot;. W roku<br /> 1909 obok ściśle organizacyjnych sekcyj „Związku Walki<br /> Czynnej&quot; powstają t. zw. sekcje wolnych strzelców, złożone<br /> z młodzieży nie wciągniętej do „Związku Walki Czynnej&quot;<br /> ze względu na młody wiek, a złożone wyłącznie lub prawie<br /> wyłącznie z członków „Promienia&quot;. Do Legjonów weszło<br /> wielu dawniejszych czynnych działaczy organizacyj Promienistych<br /> (np. Marjan Kukieł, Stanisław Krynicki, Marceli<br /> Krajewski, Tadeusz Wyrwa-Furgalski, Kordjan Zamorski,<br /> Leopold Lis Kula, Barzykowski, Wieleżyński, Pał-<br /> djak oraz niewątpliwie wielu innych z pośród głośnych<br /> później dowódców legjonowych, których przynależności do<br /> „Promienistych&quot; niepodobna w tej chwili z bezwzględną<br /> pewnością ustalić.<br /> <br /> Z postawy niepodległościowej wynikało też jasne i zdecydowane,<br /> nie ulegające żadnym wahaniom stanowisko<br /> „Promienia&quot; wobec sprawy bojkotu szkół w Królestwie:<br /> stał twardo na gruncie uchwał zjazdu w Zakopanem<br /> z 1909 roku.<br /> <br /> „Promień&quot; w tych latach nie przeżywał głębiej sięgają­<br /> cych fermentów, odpadały może co najwyżej jednostki czy<br /> grupki, nie mogące się pogodzić z wyraźnie zaznaczonym<br /> kierunkiem niepodległościowym.<br /> <br /> Natomiast wśród młodzieży narodowej, stanowiącej<br /> dotychczas zwarty obóz, nastąpił rozłam. Jego przyczyn<br /> należy się doszukiwać w położeniu, w jakiem znalazł się<br /> wówczas tajny Związek Młodzieży Polskiej, czyli Zet. Potężna ta organizacja, która kierowała całą młodzieżą<br /> narodową we wszystkich zaborach i zagranicą, w roku<br /> 1908 zerwała więzy, które ją łączyły z Ligą Narodową.<br /> Naczelna 'faiadza Zetu, t. zw. Centraizacja, dążąc do<br /> utrzymania jedności całej organizacji, nie chciała się uzależniać<br /> od żadnego ugrupowania politycznego. Chciała ona<br /> z Zetu, narazie przynajmniej, uczynić niezależną organizację<br /> młodzieży, przestrzegającą w swej działalności z całą<br /> czystością ideałów narodowych i niepodległościowych. Było<br /> to jednak zadanie trudne do przeprowadzenia ze względu<br /> na wysiłki, czynione z jednej strony przez Ligę Narodową,<br /> z drugiej przez t. zw. Frondę 27), aby Zet poddać swoim wpływom.<br /> Skończyło się na tem, że większość Zetu utrzymała<br /> swą niezależność od „starych&quot;, część jednak, młodszych<br /> zwłaszcza żywiołów, uległa wpływom Frondy, wyodrębniła<br /> się z Zetu i utworzyła osobną grupę młodzieży pod nazwą<br /> „Zarzewie&quot;.<br /> <br /> O wypadkach tych, odbywających się w świecie konspiracji,<br /> „T e k a&quot;, oczywiście, nie mogła pisać swobodnie. Odbijały<br /> się one jednak na niej w rozmaity sposób. Owa splendid<br /> isolation Zetu sprawiła, że w roku 1909 pismo, pozbawione<br /> pomocy materjalnej, wychodziło nieregularnie, w roku 1911<br /> zamilkło. Poczynając od roku 1912 Związek Młodzieży Polskiej<br /> zamiast „Teki&quot; poczyna wydawać w Krakowie pismo<br /> p. t : „Sprawa&quot;.<br /> <br /> Na treść „Teki&quot; w latach 1909—1910 składa się nietylko<br /> krytyka .stronnictwa Demokratyczno-Narodowego, lecz również<br /> poszukiwanie własnej drogi. To przedewszystkiem!<br /> Sprawie tej redakcja „Teki&quot; w owym czasie poświęciła<br /> szereg artykułów zasadniczych.<br /> <br /> Uświadamiając sobie jasno, że problem niepodległości<br /> staje się zagadnieniem centralnem, bardzo isilnie akcentuje<br /> „Teka&quot; konieczność nawrotu do kierunku powstańczego.<br /> <br /> Sprawa walki ze szkołą austrjacką prawie znika z łam<br /> pisma. Nawet, co więcej, tu i ówdzie „Teka&quot; wyraźnie<br /> stwierdza ewolucję dodatnia szkoły galicyjskiej w kierunku<br /> jej unarodowienia 28).<br /> <br /> Bojkotowi szkoły rosyjskiej w Królestwie poświęca<br /> wiele uwagi, solidaryzując się z uchwałami Zjazdu w Zakopanem.<br /> Potępia antybojkotowy głos „Nowej Reformy&quot;<br /> z 1910 roku. Wogóle stanowisko „Teki&quot; jest w tej mierze<br /> jasne. Artykuł w 1912 r. przynosi, co prawda, pewne zastrze­<br /> żenia 29), potępia jednak antybojkotowe uchwały Narodowej<br /> Demokracji w 1911 roku.<br /> <br /> W roku 1912 wychodzi ostatni numer „Teki&quot;. Pismo<br /> zostaje zamknięte. Na jego miejsce Związek Młodzieży Polskiej<br /> i wytworzona przezeń tajna organizacja młodzieży<br /> szkół średnich „Przyszłość&quot; (Pet), razem występujące<br /> nazewnątrz pod nazwą: „Organizacja Młodzieży Narodowej&quot;<br /> (O. M. N.), poczynają wydawać, jako swój organ, pismo<br /> p. t. „S pra w a&quot;. Wychodziło ono w Krakowie aż do wybuchu<br /> wojny światowej (1912—1914 r.). Redaktorem odpowiedzialnym<br /> był brat zetowy, Kazimierz Wyszyński.<br /> <br /> „Sprawa&quot;, podobnie jak jej poprzedniczka „Teka&quot;,<br /> dążyła do wytworzenia samodzielnej ideologji narodowej<br /> o charakterze niepodległościowo-powstańczym. Potępiając<br /> bieżącą politykę stronnictwa Demokratyczno-Narodowego,<br /> uważała ona się jednocześnie za spadkobierczynię dawniejszych<br /> ideałów Ligi Narodowej w ich nieobniżonej przez<br /> kompromisy polityczne postaci. Ze starszego pokolenia<br /> autorytetem dla niej był przedewszystkiem T. T. Jeż i J. L.<br /> Popławski.<br /> <br /> W przeciwieństwie do „Zarzewia&quot; uważała, że w polityce<br /> niepodległościowej wytyczną zasadą łnusi być pojęcie<br /> interesu narodowego 30). Za najsłabszy punkt zarówno ideologji<br /> stronnictwa D. N., jak i programu „Zarzewia&quot; uważała<br /> niedocenianie kwestji społecznej. Pogłębienie tego zagadnienia uważała za jedno z głównych swych zadań. Sprawy<br /> szkolne nader rzadko na łamach „Sprawy&quot; się przewijają.<br /> Zagadnienie szkoły galicyjskiej wogóle prawie nie pojawia<br /> się. W kwestji szkoły w Królestwie „Sprawa&quot; stała niewzruszenie<br /> na gruncie uchwał zjazdu zakopiańskiego. <br /> <br /> ====Zarzewie====<br /> <br /> W końcu 1909 r. obok „Promienia&quot; i „Teki&quot; pojawia się<br /> we Lwowie nowe pismo młodzieży p. t. „Zarzewie&quot;.<br /> Wydawała je grupa młodzieży narodowej, która na skutek<br /> rozłamu w [[ZET|Związku Młodzieży Polskiej]] wyodrębniła się<br /> z niego. Formowanie się tej grupy pod względem organizacyjnym<br /> i ideowym trwało do 1913 r. Rozłam powstał w po­<br /> łowie 1909 roku we Lwowie na tle zatargu w „Zecie&quot; między<br /> Teofilem Anaszkiewiczem i Stefanem Rudzińskim a większością<br /> braci. Dwaj wymienieni oparcie znaleźli wśród grupy<br /> młodszej do której należeli Wacław Gajewski, Tadeusz<br /> Kobylański, Maurycy Jaroszyński, Karol Popiel, Stanisław<br /> Sasorski. To był lwowski ośrodek późniejszego „Zarzewia&quot;.<br /> W Krakowie koncentrował się nowy ruch wokół Feliksa<br /> Młynarskiego, Jana Rzepeckiego i Sławomira Czerwińskiego.<br /> Kierowała „Zarzewiem&quot; konspiracyjna „Legja Niepodległości&quot;.<br /> Dopiero około 1913 roku przybrała ona nazwę:<br /> [[Zarzewie|„Związek stowarzyszeń i grup polskiej młodzieży niepodległościowej: „Zarzewie&quot;]]. <br /> <br /> Na wytwarzanie się ideologji tej grupy rozstrzygający<br /> wpływ wywarł Feliks Młynarski (Jan Brzoza). Świadczą<br /> o tein roczniki pisma „Zarzewie&quot;. W roku 1909 i w pierwszej<br /> połowie 1910 r. brak temu pismu jeszcze własnego programu.<br /> Dopiero w październiku 1910 r. pojawia się w niem deklaracja<br /> ideowa pióra F. Młynarskiego. Po niej w 1911 roku<br /> przychodzi książka tegoż autora p. t. „Zagadnienie polityki<br /> niepodległości&quot;.<br /> <br /> „Zarzewiacy&quot; wychodzili z założenia, że zarówno ideologja<br /> „Przeglądu Wszechpolskiego&quot; jak i „Przedświtu&quot; wykazała<br /> swoją bezsilność, że istnieje konieczność wyłonienia<br /> nowej formacji ideowej, któraby dążyła do odzyskania<br /> niepodległości drogą walki zbrojnej.<br /> <br /> Brzoza wychodził dalej z założenia, że „pojęcie narodu<br /> jako źródło wskazań i środków politycznych nie wystarcza&quot;, że „spełniło już swą rolę&quot;, że „czas imać się nowej myśli<br /> przewodniej&quot;. „Dać nam ją. może jedynie pojęcie państwa&quot;.<br /> Ono „winno tworzyć naszą orjentację polityczną&quot; i stać się<br /> „osią dyskusji i naczelną ideą organizacyjną&quot; 31) Przeciwstawienie<br /> tych pojęć jasne się staje na tle założeń metodologicznych<br /> i teorjopoznawczych Młynarskiego. Uważając,<br /> że okres unarodowienia naszego życia zbiorowego już się<br /> dokonał, Brzoza domagał się teraz upaństwowienia jego<br /> form organizacyjnych. Wskazywał, w jaki sposób już<br /> w okresie niewoli może społeczeństwo polskie .stworzyć organizację<br /> własnej państwowości. <br /> <br /> Przyjmując odzyskanie własnego państwa jako realny<br /> cel swych prac, „Zarzewie&quot; zwróciło uwagę na środki,<br /> wiodące do realizacji tego celu. Na łamach pisma młodzie­<br /> ży, którego redaktorem był Stanisław Sasorski, po raz<br /> pierwszy, jeśli nie liczyć wezwania W. Studnckiego w „Tece&quot;<br /> do unarodowienia armji austrjackiej, rozpoczęła się<br /> bardzo intensywna propaganda wychowania fizycznego<br /> i wzywanie do stworzenia polskiej siły zbrojnej. „Zarzewie&quot;<br /> w szeregu artykułów stało się propagatorem odradzającego<br /> się polskiego ruchu wojskowego, starało się stworzyć podstawy<br /> dla nowoczesnego polskiego militaryzmu 32) Już w początkach<br /> ruchu zarzewiackiego, bo w pierwszych miesiącach<br /> roku szkolnego 1909/10, wyłoniony w organizacji wydział<br /> wychowania fizycznego z Henrykiem Bagińskim na czele,<br /> doprowadził do zakładania przy poszczególnych gniazdach<br /> „Sokoła&quot;, „Drużyn ćwiczebnych młodzieży szkolnej&quot;. Niebawem<br /> zaś z łona „Zarzewia&quot; wyjdzie pomysł stworzenia<br /> polskiego skautingu. Andrzej Małkowski, Henryk Bagiński<br /> i Mieczysław Neugebauer-Norwid dają tu inicjatywę.<br /> 15 października 1911 roku wyszedł pierwszy numer „Skauta&quot;<br /> we Lwowie. Najwyższem skupieniem energji „Zarzewiaków&quot;<br /> była wielka organizacja: Polskie Drużyny Strzeleckie.<br /> <br /> Słabą stroną ideologji „Zarzewia&quot; było zagadnienie społeczne. Wprawdzie J. Kożuchowski (B. Jawnut) w szeregu<br /> artykułów usiłował pogłębić to zagadnienie, do końca<br /> jednak nie wyszli „Zarzewiacy&quot; poza sformułowania dość<br /> ogólnikowe, choć sami doceniali wagę tej sprawy i choć<br /> rezolucje I Zjazdu ogólnego z października 1913 przynosiły<br /> dość radykalne akcenty. <br /> <br /> Od negatywnego ustosunkowania się wobec szkoły rosyjskiej<br /> w Królestwie odbija jaskrawo stanowisko „Zarzewia&quot;<br /> wobec szkoły galicyjskiej. Artykuły „Zarzewia&quot; w tej<br /> mierze 33) są najlepszym symptomatem zmian, jakie dokonały<br /> się w atmosferze szkoły galicyjskiej. Potwierdzają, sąd<br /> poprzednio' wydany, że unarodowienie szkoły średniej galicyjskiej<br /> stało się w tym okresie faktem dokonanym. Na<br /> miejsce dawnej niechęci, nieufności zjawia się przekonanie<br /> o konieczności współdziałania ze szkołą. Jej unarodowienie,<br /> dokonane przez generację młodych nauczycieli, których<br /> pracę „Zarzewie&quot; wysławia, zmieniło atmosferę szkoły do<br /> tego stopnia, że na kartach pisma zaczynają się nieśmiało<br /> odzywać głosy, stawiające pod znakiem zapytania konieczność<br /> tajnych organizacyj samokształceniowych.<br /> <br /> ====Elsy====<br /> Na uboczu, zdala od tych ruchów młodzieży o charakterze<br /> ideowo-społecznym, stał ruch Elsów, skupiony wokół<br /> osoby Wincentego Lutosławskiego, a wypowiadający się<br /> w piśmie „Eleusis&quot; (1903—1910). Był to ruch o charakterze<br /> etyczno-religijnym. I on też wysunął hasło wychowania<br /> narodowego. Miał zawsze charakter trójzaborowy, już<br /> w szeregach pierwszych swych założycieli miał reprezentantów<br /> z zaboru rosyjskiego i pruskiego. Szczególną uwagę<br /> zwracał na pracę w Westfalji i na Górnym Śląsku, z królewiaków<br /> lgnęły doń głównie elementy z kresów (Litwa).<br /> <br /> W rozwoju ruchu Elsów, który zapoczątkował W. Lutosławski<br /> na przełomie XIX i XX wieku w Krakowie, widać<br /> dwa wyraźne stadja rozwojowe. Okres pierwszy obejmuje<br /> lata 1903—1907. W tym czasie dominuje w ruchu jeszcze osoba samego Lutosławskiego. Ruch skupia się wokół mało<br /> jeszcze sprecyzowanego hasła wychowania narodowego,<br /> opartego na kulcie wieszczów i wokół zasad poczwórnej<br /> wstrzemięźliwości od alkoholu, tytoniu, kart i rozpusty.<br /> <br /> W okresie drugim — lata 1907—1910 — „Eleusis&quot; ogranicza<br /> zewnętrzne wystąpienia, punkt ciężkości przerzuca na<br /> pracę wewnętrzną, na ustalenie poglądu na świat. Uniezależnia<br /> się do pewnego stopnia od W. Lutosławskiego. Sejm<br /> filarecki elsów w Kosowie w 1910 r. starał się podsumować<br /> wyniki pracy.<br /> <br /> Wśród przywódców wybijali się Szczęsny Turowski,<br /> Stanisław Witkowski, Zygmunt Podgórski, w późniejszym<br /> okresie ton nadawali ruchowi Elsów: Tadeusz Strumiłło,<br /> Stanisław Pigoń i Adam Wodziczko, w lwowskiem zaś Kole<br /> Ignacy Kozielewski.<br /> <br /> Był to ruch czerpiący soki z neomesjanizmu W. Lutosławskiego<br /> i St. Szczepanowskiego. Hasło wychowania<br /> narodowego zrozumieli Elsowie jako nawrót do ideologji<br /> trzech wieszczów i Andrzeja Towiańskiego. W nich widzieli<br /> najgłębsze wcielenie ducha narodowego. Atmosfera mistycyzmu<br /> religijnego owiewa działalność Elsów. Ściśle pedagogicznego<br /> programu, jasnego ustosunkowania się do toczą­cej się walki szkolnej nie mieli.<br /> <br /> Nie mieli też Elsowie jasno określonego profilu pod<br /> względem polityczno-społecznym; jako ruch o charakterze<br /> wybitnie indywidualistycznym, mieli nawet skłonność do<br /> lekceważenia zagadnień politycznych. Stąd wobec nadchodzącej<br /> zawieruchy dziejowej i związanych z tern problemów<br /> polityki niepodległościowej nie mogli jako organizacja zająć<br /> zdecydowanej postawy 34). Natomiast cały szereg jednostek<br /> wśród Elsów, i to wybitnych, zasilił poważnie powstający<br /> ruch harcerski. W skautingu znaleźli się: T. Strumiłło,<br /> A. Małkowski, G. Szmyd i wielu innych.<br /> <br /> Przegląd głównych kierunków życia młodzieży galicyjskiej,<br /> wyrażającego się w czasopiśmiennictwie, dowodzi, że w okresie lat 1909—1914 problem walki o przebudowę<br /> szkoły średniej powoli zaczyna .^zanikać, że odczuwa się niemal<br /> powszechnie (wyjątek stanowi „Promień&quot;) znaczne<br /> odprężenie w tej sferze. Młodzież galicyjska w tym okresie<br /> zdaje sobie powoli sprawę, że walka o szkołę średnią została<br /> właściwie już rozegrana. Walka ta przenosi się natomiast<br /> w pewnym momencie na teren uniwersytecki. Tak zwana<br /> „zimmermanniada&quot; w 1910 r. w uniwersytecie krakowskim<br /> była w rozumieniu młodzieży, podejmującej tę akcję, także<br /> jednym z przejawów walki o niezależność szkolnictwa.<br /> Powołanie księdza K. Zimmermanna na katedrę socjologji<br /> chrześcijańskiej na wydziale teologicznym wywołało akcję<br /> młodzieży radykalnej, która uważała ów fakt za dowód<br /> rosnącego wpływu kierykalnego w uniwersytecie. Młodzież<br /> radykalna odczuwała boleśnie brak katedry socjologji na<br /> wydziale filozoficznym. Raziło ją to tem bardziej, że kilku,<br /> uczonych, ideowo grawitujących ku lewicy, mogło tu od<br /> lat wchodzić w rachubę, by wymienić tylko Ludwika Gumplowicza,<br /> Ludwika Krzywickiego, Kazimierza Krauza,<br /> Edwarda Abramowskiego.<br /> <br /> === Starsze społeczeństwo===<br /> <br /> ====II Polski Kongres Pedagogiczny====<br /> obradujący z początkiem<br /> listopada 1909 roku we Lwowie, daje przekrój wysił­<br /> ków pedagogicznych starszego pokolenia. Inicjatywę<br /> zwołania dało Polskie Towarzystwo Pedagogiczne, przy<br /> organizacji zaś kongresu najbardziej współdziałały z inicjatorami:<br /> Towarzystwo Szkoły Ludowej i Towarzystwo<br /> Nauczycieli Szkół Wyższych. W przedstawionych na Kongresie<br /> referatach i dyskusjach, w całym przebiegu obrad<br /> uwypukliły się wyraziście trzy cechy. Kongres dążył do<br /> objęcia całości spraw pedagogicznych, nie zacieśniał się<br /> do jednego jakiegoś problemu, czy nawet grupy zagadnień 35).<br /> Stąd obok najbardziej aktualnej w poprzednim okresie sprawy reformy szkół średnich objął także zagadnienia,<br /> związane ze szkołą ludową, seminarjami nauczycielskiemi,<br /> zajął się problemem oświaty pozaszkolnej, zwrócił uwagę<br /> na sprawę wychowania kobiet, nie pominął sprawy* młodzieży<br /> moralnie zaniedbanej i umysłowo upośledzonej,<br /> uwzględnił także potrzeby wychowania fizycznego i stan<br /> higjeny na terenie szkoły. Tendencja zatem do objęcia<br /> możliwej pełni zagadnień wychowawczych stanowi pierwsze<br /> znamię Kongresu. Drugie — to współdziałanie pracowników<br /> oświatowych i szkolnych z dwóch zaborów: austrjackiego<br /> i rosyjskiego. Rola królewiaków w Kongresie jest nader<br /> czynna: [[Helena Radlińska]], [[Aniela Szycówna]], [[Irena Kosmowska]]<br /> biorą udział jako referentki, w dyskusjach zabiera<br /> głos wielu innych. Wszędzie daje się wyczuć chęć wzajemnego<br /> współdziałania, wykorzystanie dorobku pedagogicznego,<br /> stworzonego w obu dzielnicach. Referenci ciągle wskazują,<br /> w czem jedna dzielnica może skorzystać z pracy drugiej.<br /> Przenikanie wzajemne myśli pedagogicznej, zespolenie<br /> wysiłku Galicji z pracami Królestwa stanowi drugi rys,<br /> zaznaczający się w pracach Kongresu. Trzecia, najbardziej<br /> może znamienna cecha — to pogłębienie różnic ideowych<br /> w zapatrywaniach na problemy wychowawcze. Różnice te<br /> są wynikiem odmiennych założeń w społecznym poglądzie<br /> na świat.<br /> <br /> ====Różnice ideowe====<br /> Najwyraźniej ujawniły się w reakcji na referat<br /> Zygmunta Balickiego: „Zasady wychowania narodowego&quot;.<br /> Część audytorjum przyjmuje referat entuzjastycznie, część<br /> pomrukami niezadowolenia. Replikuje Helena Radlińska,<br /> rozwijając myśli o „podstawach wychowania narodowego&quot;,<br /> które rozszerzone i pogłębione ukażą się w 1910 r. w radykalnej<br /> „Krytyce&quot;. Dwa te głosy — to wyraz sporu ideowego,<br /> dotyczącego już samych podstaw, celów i zadań wychowania.<br /> Gdy Z. Balicki reprezentuje prawicę nacjonalistyczną,<br /> to H. Radlińska daje wyraz radykalnej lewicy. Jest<br /> to konflikt dwóch poglądów na świat, dwóch spojrzeń na<br /> zjawiska społeczne i wychowawcze.<br /> <br /> Rozbieżność w poglądach pedagogicznych, z jaką<br /> spotkaliśmy się u młodzieży na kartach „Promienia&quot; i „Teki&quot;, w identycznem niemal ujęciu występuje także<br /> w społeczeństwie starszem. W rozumieniu pojęcia wychowania<br /> narodowego rozchodziły się drogi polskiej prawicy<br /> i lewicy. Różniły się one w zapatrywaniach na stosunek<br /> wychowania do Kościoła, roli przeszłości i teraźniejszości,<br /> stosunku szkoły do życia socjalnego. Kontrowersja ideowa<br /> tu omówiona ważniejsza jest od całego szeregu problemów<br /> szczegółowych', które kongres rozważał. Nie wchodząc tu<br /> w ich rozpatrywanie, stwierdzić należy, że samo ich bogactwo<br /> jak i sprecyzowanie ideału wychowawczego w omówionej<br /> polemice ideowej były dowodem krzepnięcia polskiej<br /> myśli pedagogicznej. Usiłując przyswoić sobie zdobylcze<br /> pedagogiki zachodnio-europejskiej, szła ona coraz silniej<br /> i jaśniej w kierunku wypracowania systemu pedagogicznego,<br /> opartego na najnowszych zdobyczach dydaktyki<br /> i psychologji, dostosowanego jednak do odrębnych potrzeb<br /> psychiki dziecka polskiego 36). Kongres walnie przyspieszył<br /> proces klarowania się myśli pedagogicznej. <br /> <br /> Temu samemu celowi służył wydany w 1913 roku po<br /> 9-letniej przerwie II tom „Reformy szkolnej&quot; Adama Szymańskiego.<br /> Pomijające już dokończenia rozpraw, zawartych<br /> w I tomie (m. in. rozprawa St. Witkiewicza), treść artykułów<br /> nowych zajmuje się przedewszystkiem podstawami psychologicznemu<br /> wychowania. Artykuły Józefy Joteyko, Anieli<br /> Szycówny, Michaliny Stefanowskiej zwracają uwagę Galicji<br /> na rozrost pedagogiki eksperymentalnej i psychologji dziecka<br /> na Zachodzie. Nowe poglądy na znaczenie nauki rysunków<br /> popularyzuje Adam Szymański.<br /> <br /> ====Reforma seminariów nauczycielskich====<br /> Myśl o reformie seminarjów nauczycielskich staje się<br /> w tym czasie ośrodkiem dyskusyj, toczonych w wielu ośrodkach<br /> ruchu pedagogicznego. Wysuwają ją różne grupy<br /> nauczycielskie niezależnie od siebie. Podejmuje ją krakowskie<br /> Koło T. N. S. W., które wyłania specjalną sekcję<br /> seminarjalną (Antoni Mikulski). Przebudowa seminarjów<br /> nauczycielskich jest także jednym z głównych punktów programu szkolnego, z jakim występuje do walki o reformę<br /> szkolnictwa nauczycielstwo szkół ludowych, zgrupowane<br /> w „Krajowym Związku Nauczycielstwa Ludowego&quot;. Wzrok<br /> nowej organizacji odrazu skierowywał się iku pozostałym<br /> zaborom, już bowiem pierwsze Zgromadzenie delegatów<br /> w dniu 1 listopada 1906 na wniosek lwowianina Józefa Bałabana<br /> wyraża cześć dla walki szkolnej w Królestwie i Poznańskiem.<br /> Pierwszy etap pracy nowej organizacji zmierzał<br /> do polepszenia bytu materjalnego i socjalnej pozycji nauczycielstwa<br /> ludowego.<br /> <br /> Masowe wiece nauczycielskie (np. grunwaldzki wiec<br /> oświatowy w Krakowie w 1910 r. przy udziale W. Witosa,<br /> J. Bojki, Wł. Tetmajera, lub wiec z 14 stycznia 1912<br /> we Lwowie, który ściągnął 11 tysięcy nauczycieli), rosnąca<br /> siła liczebna organizacji sprawiają, że Rada Szkolna Krajowa<br /> z niepokojem zaczyna śledzić rozwój nowego opozycyjnego<br /> czynnika w walce szkolnej. Wyraźne zupełnie jest też<br /> jego oblicze niepodległościowe: świadczą o tem i artykuły<br /> w „Głosie Nauczycielstwa Ludowego&quot; z 1912 i 1913 r., opowiadające<br /> się za Komisją Tymczasową stronnictw niepodległościowych<br /> i nawołujące nauczycieli do wstępowania do<br /> organizacyj strzeleckich. Dowodzi tego „sekcja wojskowa&quot;<br /> w ognisku lwowskiem, przynależna do związku strzeleckiego,<br /> wyraźnie mówią o tern nazwiska prelegentów na I wakacyjnym<br /> kursie uniwersyteckim w Zakopanem (Marjan<br /> Kukieł, Leon Wasilewski, Władysław Studnicki, Michał<br /> Sokolnicki) lub na kursie społeczno-naukowym lwowskiego<br /> Ogniska z 1913 r. (Józef Piłsudski).<br /> <br /> Pogłębienie pracy pedagogicznej w „Związku&quot;, podniesienie<br /> kultury pedagogicznej szerokich sfer nauczycielstwa<br /> ludowego w Galicji bezpośrednio przed wojną, to zasługa<br /> Henryka Rowida. Z jego inicjatywy powstaje przy ognisku<br /> krakowskiem w 1911 r. „Sekcja pedagogiczna&quot;, w 1912 r.<br /> „Ruch Pedagogiczny&quot; jako dodatek do „Głosu Nauczycielstwa<br /> Ludowego&quot;, w 1913 pierwszy wakacyjny Kurs uniwersytecki<br /> w Zakopanem. Wszystkie te usiłowania, zmierzające<br /> do wytworzenia na gruncie Krakowa ogniska żywszego<br /> ruchu pedagogicznego, podejmuje H. Rowid w oparciu i przy pomocy grona wybitnych działaczy pedagogicznych Kró­<br /> lestwa (J. W. Dawid, H. Radlińska, A. Szycówna i inni). <br /> <br /> <br /> ==Przypisy==<br /> <br /> 25) Por. W. Feldman: Dzieje polskiej myśli politycznej. Wyd. II,<br /> str. 334/5. <br /> <br /> 26) „Chcemy być żołnierzami rewolucji, a na wojennym naszym<br /> sztandarze dwa słowa: socjalizm i Polska niepodległa.&quot; Promień 1911,<br /> nr. i, str. 3. (Tadeusz Antoniewicz: „Czem jesteśmy?&quot;) <br /> <br /> 27) Tak zwano popularnie grupę działaczy niepodległościowych,<br /> która w 1908 r. pod wodzą Aleksandra Zawadzkiego wystąpiła z Ligi<br /> Narodowej, nie godząc się na jej politykę. Grupa ta później wystę­<br /> powała pod nazwą „Konfederacji&quot;.<br /> <br /> 28) Teka 1912, str. 14.<br /> <br /> 29) Teka 1912, nr. 2: „Wobec sprawy szkolnej w Królestwie.&quot;<br /> <br /> 30) Es: „Dwa kierunki.&quot; Sprawa 1913, nr. 6/7. <br /> <br /> 31) J. Brzoza. „Zagadnienie polityki niepodległości&quot;, str. 84.<br /> <br /> 32) Por. zwłaszcza: Jan Głogowczyk. „Przedpowstańcze problemy&quot;.<br /> Zarzewie 1913, nr. 3—4. <br /> <br /> 33) Por. M. Z. K. „Młodzież i szkoła dawniej a dziś&quot;. — J. M-i.<br /> „Zrzeszenia młodzieży a szkoła&quot;. —• Z-ski. „W sprawie stosunku młodzieży<br /> i jej zrzeszeń do szkoły. Zarzewie 1910. <br /> <br /> 34) Por. wspomnienia Stanisława Cywińskiego. „Myśl Narodowa&quot;<br /> 1933, nr. 20. <br /> <br /> 35) Por. „Księga Pamiątkowa II Polskiego Kongresu Pedagogicznego&quot;,<br /> opracował Jan Kornecki, Lwów 1909. <br /> <br /> 36) Uwypuklił to zwłaszcza referat Anieli Szycównej: „Zasady dydaktyki<br /> współczesnej a szkoła polska&quot;.</div>

Piotr Frączak