Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego" Terech Michał - Historia wersji

Piotr Frączak: /* Rady Związkowe */

2023-11-23T21:32:06Z

Rady Związkowe

Piotr Frączak: /* Zabór austryjack */

2022-12-31T19:25:47Z

Zabór austryjack

Piotr Frączak: /* Powołanie Jana Dobrzańskiego na prezesa */

2022-12-31T19:22:54Z

Powołanie Jana Dobrzańskiego na prezesa

Piotr Frączak: /* Upadek Towarzystwa i jego przyczyny */

2022-12-31T19:20:58Z

Upadek Towarzystwa i jego przyczyny

Piotr Frączak: /* Cele i zadania Towarzystwa */

2022-12-31T19:15:27Z

Cele i zadania Towarzystwa

Piotr Frączak: /* Franciszek Hochman */

2022-07-31T07:28:48Z

Franciszek Hochman

Piotr Frączak o 09:13, 19 lip 2020

2020-07-19T09:13:41Z

Piotr Frączak o 08:44, 19 lip 2020

2020-07-19T08:44:46Z

Piotr Frączak o 08:26, 19 lip 2020

2020-07-19T08:26:31Z

Piotr Frączak o 08:25, 19 lip 2020

2020-07-19T08:25:42Z

@@ Linia 449: / Linia 449: @@
 Druga z kolei Rada Związku, zwołana na 23 maja 1926 roku, musiała być z powodu ówczesnych wypadków politycznych przeniesiona na 31 października tegoż roku. Na Radzie tej został przyjęty Statut Związku Sokolstwa Słowiańskiego i uchwalone przystąpienie do tegoż Związku. Na prezesa Związku powołano ponownie Adama Zamoyskiego, na wiceprezesów Michała Terecha i Mikołaja Maksysia.
-We wrześniu tegoż roku dr. Cz. Kłoś z powodu wyjazdu z Warszawy, złożył mandat Naczelnika Związku, a na to stanowisko w dn. 8 marca 1927 r. został powołany przez Zarząd dotychczasowy Naczelnik Dzielnicy Wielkopolskiej, Jan Fazanowicz.
+We wrześniu tegoż roku dr. Cz. Kłoś z powodu wyjazdu z Warszawy, złożył mandat Naczelnika Związku, a na to stanowisko w dn. 8 marca 1927 r. został powołany przez Zarząd dotychczasowy Naczelnik Dzielnicy Wielkopolskiej, [[Jan Fazanowicz]].
 Następna Rada w dn. 3 czerwca 1928 roku uchwaliła utworzenie na wszystkich szczeblach organizacyjnych Związku Wydziałów i Naczelniczek Sokolic. Rada powołała na prezesa Związku Adama Zamoyskiego (ponownie) i na wiceprezesów Michała Terecha (ponownie) i Witolda Tyrakowskiego. Obowiązki Związkowej Naczelniczki Sokolic objęła z polecenia Naczelnictwa Związku - Jadwiga Zamoyska. Na Przewodniczącą Związkowego Wydziału Sokolic powołano [[Maria Holder-Eggerowa|Marję Holder - Eggerową]].
 ===Stosunki z organizacjami zagranicą===

@@ Linia 101: / Linia 101: @@
 Jak widzimy rok 1884 zaznaczył się bardzo wybitnie w życiu Sokoła lwowskiego. Rok ten był również przełomowym w rozwoju sokolstwa polskiego wogóle, gdyż w tym roku zaczynają powstawać nowe gniazda sokole i po 17 latach samotnego istnienia Sokół lwowski przestaje być jedynem na cały świat gniazdem polskiem. Zaczynają powstawać nIe tylko w zaborze austryjackim. Ruch sokoli w zwycięskim pochodzie przekracza kordony, obejmuje wszystkie skupienia polskie w Europie, przenosi się za ocean. Musimy zatem, dla tem łatwiejszego zobrazowania ruchu sokolego, rozpatrywać dzieje sokolstwa w każdym z zaborów i na Emigracji oddzielnie.
-===Zabór austryjack===
+===Zabór austryjacki===
 ====Powstawanie gniazd====
@@ Linia 158: / Linia 158: @@
 Pomimo jednak coraz większego naprężenia pomiędzy Rosją i Austrją, a stąd i coraz bardziej gorączkowej pracy nad wyszkoleniem wojskowem, Sokół nie zaniedbuje nadal swych prac nad wychowaniem fizycznem młodzieży. Oto w roku 1911. bierze on pod swoją opiekę zaczynający kiełkować skauting. Rada Szkolna Krajowa pod wpływem Wiednia nie pozwalała na tworzenie w szkołach drużyn skautowych, motywując swe stanowisko tem, że szkoła nie może podjąć się opieki nad skautingiem, który odbywa się przecież po za murami szkoły. Opieki takiej podjął się Sokół, na co Rada Szkolna dała swe zezwolenie, polecając dyrekcjom szkolnym współpracę z Sokołem. Kierownictwo i opiekę nad skautingiem zlecił Związek d-hom: dr. Tadeuszowi Małkowskiemu, dr. Ignacemu Kozielewskiemu, dr. Tadeuszowi Strumille, dr. Jerzemu Grodyńskiemu i innym. W kwietniu 1911 r. odbył się kurs skautowy w Brzuchowicach, w maju powstało z wyżej wymienionych druhów Związkowe Naczelnictwo Skautowe, które objęło pierwsze pięć drużyn we Lwowie, wreszcie Zjazd delegatów Związku uchwałą z dn. 15 października tegoż 1911 r. polecił gniazdom tworzenie drużyn skautowych i opiekowanie się niemi, wkładając ten obowiązek na naczelników. W tymże samym dniu 15 października ukazał się pierwszy numer czasopisma "Skaut", wydawanego przez Związek, a redagowanego przez Małkowskiego a następnie Kozielewskiego.
 Z chwilą wybuchu wojny wszystkie prace Sokoła w zaborze austrjackim zostały gwałtownie przerwane.
 ===Zabór niemiecki===

@@ Linia 75: / Linia 75: @@
 ===Powołanie Jana Dobrzańskiego na prezesa===
-W dn. 10 października 1870 r. dr. Milleret wskutek nieporozumień w łonie Wydziału złożył godność prezesa i całe kierownictwo spoczęło na barkach wiceprezesa Dobrzańskiego. Na walne m zgromadzeniu w dn. 18 czerwca 1871 r. ten ostatni powołany został na prezesa Towarzystwa; godność tę piastował on bez przerwy aż do zgonu, t. j. do dn. 29 maja 1886 r.
+W dn. 10 października 1870 r. dr. Milleret wskutek nieporozumień w łonie Wydziału złożył godność prezesa i całe kierownictwo spoczęło na barkach wiceprezesa Dobrzańskiego. Na walnem zgromadzeniu w dn. 18 czerwca 1871 r. ten ostatni powołany został na prezesa Towarzystwa; godność tę piastował on bez przerwy aż do zgonu, t. j. do dn. 29 maja 1886 r.
 Dobrzańskiemu w znacznej mierze zawdzięcza Sokół przetrwanie złych lat i swój dalszy rozwój. Pracował szczerze i wytrwale, nie szczędząc trudów i czasu, a nieraz i swej sakiewki, dobro Towarzystwa mając jedynie na oku. Nie tracił wiary w chwilach zwątpienia, zachęcał zawsze innych do wytrwania. Pod jego głównie wpływem utrwalała się i krzepła ideologja sokola. Jego zasługą wreszcie jest wybudowanie własnego gmachu - pierwszej sokolni polskiej. W chwili zgonu pozostawiał Sokoła na trwałych i silnych podstawach.

@@ Linia 58: / Linia 58: @@
 ===Upadek Towarzystwa i jego przyczyny===
-Tak szeroka, jak na początek, działalność Sokoła stanowi niewątpliwą zasługę Dobrzańskiego, który całym swym wielkim wpływem, jaki posiadał w społeczeństwie, niezmordowaną pracą i energją popierał Sokoła. Jakoż zdawało się, że trwały i ciągły rozwój Sokoła jest zapewniony. Liczył on w końcu roku 1867 - 352 członków i przeszło 200 uczniów i zaczął marzyć o budowie własnego gmachu. Lecz, niestety, czekały go w następnych kilku latach trudności i wstrząsy. Liczba członków szybko topniała i w latach 1868 - 70 spa-  dła do 60, z których połowa zaledwie interesowała się sprawami Towarzystwa; zwiększyły się niedobory finansowe; w samem wreszcie łonie Towarzystwa rozpoczęły się tarcia, wywołane zzewnątrz naciskiem partji politycznych.
+Tak szeroka, jak na początek, działalność Sokoła stanowi niewątpliwą zasługę Dobrzańskiego, który całym swym wielkim wpływem, jaki posiadał w społeczeństwie, niezmordowaną pracą i energją popierał Sokoła. Jakoż zdawało się, że trwały i ciągły rozwój Sokoła jest zapewniony. Liczył on w końcu roku 1867 - 352 członków i przeszło 200 uczniów i zaczął marzyć o budowie własnego gmachu. Lecz, niestety, czekały go w następnych kilku latach trudności i wstrząsy. Liczba członków szybko topniała i w latach 1868 - 70 spadła do 60, z których połowa zaledwie interesowała się sprawami Towarzystwa; zwiększyły się niedobory finansowe; w samem wreszcie łonie Towarzystwa rozpoczęły się tarcia, wywołane zzewnątrz naciskiem partji politycznych.
 Przyczyn takiego stanu było kilka. Pierwszą z nich było utworzenie z członków Sokoła w r. 1868 ochotniczej straży ogniowej. W zasadzie pożyteczna, straż ta, mająca stanowić integralną część Sokoła, w rzeczywistości odciągała członków od ćwiczeń gimnastycznych i przez to rozluźniała więzy, łączące ich z Sokołem. Z biegiem czasu uniezależniała się ona coraz bardziej od Sokoła, aż wreszcie w r, 1870 uzyskała zupełną autonomję, zachowując jedynie nazwę i dość luźny związek z Sokołem; w r. 1875 Straż oddzieliła się od Sokoła kompletnie.

@@ Linia 46: / Linia 46: @@
 ===Cele i zadania Towarzystwa===
-Staje przed nami pytanie: czy celem Sokoła przy jego narodzinach było wyłącznie "pielęgnowanie i rozwijanie gimnastyki wspólnemi ćwiczeniami, wspólnemi wycieczkami, śpiewem i szermierką", jak o tem mówi art. 1 Statutu, czy też w zamiarach założycieli leżały cele szersze i nie kończące się na samym rozwoju fizycznym? Ani w odezwach założycieli, ani w ówczesnych artykułach dziennikarskich o Sokole, ani te mbardziej w podaniach do władz nie znajdujemy żadnej wyraźnej wzmianki o jakichkolwiek innych celach; lecz inaczej być nie mogło. Założyciele przy ówczesnych warunkach musieli się wystrzegać ujawniania swych zamysłów, o ile te istniały, a to pod grozą niezatwierdzenia lub rozwiązania Towarzystwa. Istnieje jednak bardzo wiele wskazówek ubocznych, pozwalających z całą pewnością twierdzić, że już przy zakładaniu Sokoła w świadomości założycieli istniały w głównych zarysach te silne hasła narodowe, którym Sokół po dziś dzień pozostał wiernym. W przytoczonym już powyżej artykule Dobrzańskiego bardzo wyraźnie mówi się o zachowaniu cechy narodowej a wykluczeniu wszelkiej polityki partyjnej z Sokoła, o łączeniu wszystkich stronnictw. W odezwie założycieli z dn. 9 marca 1867 r., zachęcającej do zapisywania się na członków, czytamy: "Sokół oprócz bezpośrednich korzyści, jako towarzystwo gimnastyczne, daje również sposobność do niezbędnego w dzisiej szych czasach zetknięcia się i zbliżenia ludzi różnego stanu". W Gazecie Narodowej z dn. 9 kwietnia, Hipolit Witowski w artykule: "Kilka słów o gimnastyce", mówiąc o harmonji ducha i ciała, wskazuje między wierszami na patryjotyzm Sokoła, wspominając, że "Sokół w polocie", stanowiąc godło Towarzystwa, tem samem wyraża jego cele. Wszystko to dowodzi niezbicie, że zamysły założycieli Sokoła sięgały znacznie dalej, niż gimnastyka, że zupełnie świadomie, organizując Sokoła, dążyli oni do nadania mu, bez uszczerbku dla jego zadań gimnastycznych, charakteru demokratycznego, patryjotycznego i bezpartyjnego. Wreszcie najlepszym dowodem jest fakt, że wysokie władze namiestnikowskie, udzielając pozwolenia na założenie Sokoła, poleciły jednocześnie policji we Lwowie mieć nad nim "czujne oko", czegoby przecież nie uczyniły, gdyby miały to przekonanie, że Sokół będzie wyłącznie i jedynie szkołą gimnastyczną.
+Staje przed nami pytanie: czy celem Sokoła przy jego narodzinach było wyłącznie "pielęgnowanie i rozwijanie gimnastyki wspólnemi ćwiczeniami, wspólnemi wycieczkami, śpiewem i szermierką", jak o tem mówi art. 1 Statutu, czy też w zamiarach założycieli leżały cele szersze i nie kończące się na samym rozwoju fizycznym? Ani w odezwach założycieli, ani w ówczesnych artykułach dziennikarskich o Sokole, ani tembardziej w podaniach do władz nie znajdujemy żadnej wyraźnej wzmianki o jakichkolwiek innych celach; lecz inaczej być nie mogło. Założyciele przy ówczesnych warunkach musieli się wystrzegać ujawniania swych zamysłów, o ile te istniały, a to pod grozą niezatwierdzenia lub rozwiązania Towarzystwa. Istnieje jednak bardzo wiele wskazówek ubocznych, pozwalających z całą pewnością twierdzić, że już przy zakładaniu Sokoła w świadomości założycieli istniały w głównych zarysach te silne hasła narodowe, którym Sokół po dziś dzień pozostał wiernym. W przytoczonym już powyżej artykule Dobrzańskiego bardzo wyraźnie mówi się o zachowaniu cechy narodowej a wykluczeniu wszelkiej polityki partyjnej z Sokoła, o łączeniu wszystkich stronnictw. W odezwie założycieli z dn. 9 marca 1867 r., zachęcającej do zapisywania się na członków, czytamy: "Sokół oprócz bezpośrednich korzyści, jako towarzystwo gimnastyczne, daje również sposobność do niezbędnego w dzisiej szych czasach zetknięcia się i zbliżenia ludzi różnego stanu". W Gazecie Narodowej z dn. 9 kwietnia, Hipolit Witowski w artykule: "Kilka słów o gimnastyce", mówiąc o harmonji ducha i ciała, wskazuje między wierszami na patryjotyzm Sokoła, wspominając, że "Sokół w polocie", stanowiąc godło Towarzystwa, tem samem wyraża jego cele. Wszystko to dowodzi niezbicie, że zamysły założycieli Sokoła sięgały znacznie dalej, niż gimnastyka, że zupełnie świadomie, organizując Sokoła, dążyli oni do nadania mu, bez uszczerbku dla jego zadań gimnastycznych, charakteru demokratycznego, patryjotycznego i bezpartyjnego. Wreszcie najlepszym dowodem jest fakt, że wysokie władze namiestnikowskie, udzielając pozwolenia na założenie Sokoła, poleciły jednocześnie policji we Lwowie mieć nad nim "czujne oko", czegoby przecież nie uczyniły, gdyby miały to przekonanie, że Sokół będzie wyłącznie i jedynie szkołą gimnastyczną.
 ===Rozpoczęcie działalności - dr. Wenanły Piasecki.===

@@ Linia 83: / Linia 83: @@
 === Franciszek Hochman===
-Wykształcony teoretycznie i praktycznie w szkole Mirosława Tyrsza, Hochman zajął się gorliwie wprowadzeniem do Sokoła lwowskiego systemu, stosowanego w Sokole Czeskim. Reformy swe rozpoczął od zniesienia wynagrodzeń, jakie pobierali [[Przodownik|przodownicy]]. Nie zraził się tem, że przodownicy nie chcieli się na to zgodzić i przenieśli się do szkoły gimnastycznej Madeyskiego. Wybrał z pomiędzy ćwiczących kilkunastu zdolniejszych i chętnych i zaczął ich kształcić teoretycznie i praktycznie. Usystematyzował naukę gimnastyki, ożywił i urozmaicił ćwiczenia - słowem wniósł nowe życie na salę ćwiczebną. Pod względem technicznym Towarzystwo nakoniec mogło być spokojne, tembardziej, że Hochman umiał przygotować godnych siebie następców. I gdy w r. 1875 Hochman opuszczał Sokoła lwowskiego, Towarzystwo nie potrzebowało już szukać następcy po za granicami kraju, gdyż pomiędzy uczniami Hochmana znalazł się Sokół, który gimnastykę i sokolstwo postawił sobie za cel życia. Był nim Antoni Durski. Pomimo jednak wszystko liczba członków Sokoła pozostawała nadal nikłą, a trudności finansowe potęgowały się z roku na rok.
+Wykształcony teoretycznie i praktycznie w szkole Mirosława Tyrsza, Hochman zajął się gorliwie wprowadzeniem do Sokoła lwowskiego systemu, stosowanego w Sokole Czeskim. Reformy swe rozpoczął od zniesienia wynagrodzeń, jakie pobierali [[Przodownik/Przodownica|przodownicy]]. Nie zraził się tem, że przodownicy nie chcieli się na to zgodzić i przenieśli się do szkoły gimnastycznej Madeyskiego. Wybrał z pomiędzy ćwiczących kilkunastu zdolniejszych i chętnych i zaczął ich kształcić teoretycznie i praktycznie. Usystematyzował naukę gimnastyki, ożywił i urozmaicił ćwiczenia - słowem wniósł nowe życie na salę ćwiczebną. Pod względem technicznym Towarzystwo nakoniec mogło być spokojne, tembardziej, że Hochman umiał przygotować godnych siebie następców. I gdy w r. 1875 Hochman opuszczał Sokoła lwowskiego, Towarzystwo nie potrzebowało już szukać następcy po za granicami kraju, gdyż pomiędzy uczniami Hochmana znalazł się Sokół, który gimnastykę i sokolstwo postawił sobie za cel życia. Był nim Antoni Durski. Pomimo jednak wszystko liczba członków Sokoła pozostawała nadal nikłą, a trudności finansowe potęgowały się z roku na rok.
 ===Wzrost Towarzystwa===

@@ Linia 3: / Linia 3: @@
 [[Plik:1937 Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Katowicach.jpg|thumb|620px|right|Zlot Sokoła 1937]]
 ''{Zdjęcia poglądowe}''
@@ Linia 188: / Linia 197: @@
 Ale taka idylla trwała krótko. Rząd rosyjski, stłumiwszy wrzenie w państwie, rozpoczął tępić wszelkie odruchy narodowe, W końcu sierpnia 1906 r. z rozporządzenia Jenerał Gubernatora Warszawskiego Sokół w Królestwie Polskiem zostaje zawieszony, a w trzy miesiące potem, w listopadzie 1906 r. z polecenia Ministra Spraw Wewnętrznych - zamknięty.
 ==== Istnienie konspiracyjne====
 Mimo to Sokół istnieje nadal, lecz już konspiracyjnie. Gniazda legalizują swoje istnienie, przybierając pozory towarzystw sportowych, śpiewaczych, teatralnych i t. p. i działają nadal w duchu i kierunku sokolim, lecz pod nazwami "Piechurów", "Lutni", "Miłośników muzyki" i t. p. Wytwarza się dziwny stan rzeczy. Władze policyjne wiedzą doskonale, że i te "Piechury" i ci "Miłośnicy" w salach swych i na boiskach uprawiają ćwiczenia gimnastyczne, że występują w jednolitych ubiorach nawpół wojskowych, że urządzają pokazy gimnastyczne, utrzymują ścisłą łączność między sobą i z Sokołem w Galicji, że nawet występują na zlotach sokolich w Krakowie z ćwiczeniami, ale jakoś łączności ich z Sokołem nie dostrzegają. Nawet gdy organ Sokoła Rosyjskiego, wychodzący w Moskwie, podając w Nr. 1 z sierpnia 1910 r. statystykę stowarzyszeń gimnastycznych w Europie, wymienia, że w Królestwie Polskiem istnieją 22 gniazda z 7783 członkami, władze nadal sokoła nie dostrzegają. Niemożność jawnego istnienia zaszkodziła, naturalnie, Sokołowi w dużym stopniu. Gniazda słabsze duchowo przestały istnieć- w pozostałych liczba członków zmalała. Sokół jednak, choć w szczuplejszym nieco zakresie, działalność swą prowadzi. Gorzej jest z rozszerzaniem się idei sokolej. Tu Sokół, nie mogąc ujawniać publicznie swej działalności, pozbawiony jest wpływów. Społeczeństwo mało zna Sokoła i nowe gniazda nie powstają. Sokolstwo z Królestwa, a szczególniej z okręgu Dąbrowskiego, graniczącego z Krakowem, bierze żywy udział w życiu sokolstwa zaboru austryjackiego. Wysyła ono tam swych druhów na kursy, uczestniczy w wycieczkach i manewrach, urządzanych za kordonem, bierze udział w zlotach. Na zlocie grunwaldzkim w Krakowie zjawili się sokoli z Królestwa w liczbie 550 i uczestniczyli w ćwiczeniach zlotowych.

@@ Linia 5: / Linia 5: @@
 ''{Zdjęcia poglądowe}''
 Zarys niniejszy nie rości sobie pretensji do miana historji sokolstwa polskiego we właściwem słowa tego znaczeniu. Jest on jedynie zestawieniem rozrzuconych po wydawnictwach sokolich fragmentów i monograjji historycznych, grupującem je w pewną całość z zachowaniem ich ciągłości chronologicznej. Od historji sokolstwa musielibyśmy wymagać bardziej krytycznego zbadania tych fragmentów, uzupełnienia ich, tudzież przyczynowego oświetlenia przedstawianych przez nie faktów.
@@ Linia 10: / Linia 11: @@
 Nim jednak taka historja sokolstwa ujrzy światło dzienne, uważam za wskazane wydać chociażby krótki ten zarys, gdyż brak podobnej pracy daje się dotkliwie odczuwać w życiu sokolem. Nowopowstające gniazda, nowowstępujący a nierzadko i dawniejsi członkowie mało wiedzą o powstaniu, rozwoju i 65-cio letniej działalności sokolstwa, które przecież w życiu społeczeństwa polskiego odgrywało i dotąd odgrywa doniosłą i dodatnią rolą. A wiedzy swej w tym kierunku Z braku podręcznika uzupełnić nie mogą, lub przychodzi im to z nadzwyczajną trudnością. Zarys niniejszy jest streszczeniem wykładów na kursach związkowych. Z tego względu pomyślany został tak, aby w ciągu 4-5 godzin wykładowych mógł przedstawić słuchaczom zwięzły, lecz całkowity przebieg życia i działalności sokolstwa polskiego.
-M. T. Warszawa - listopad 1932 r.
+'''M. T. Warszawa - listopad 1932 r.'''
 Dotychczasowe dzieje sokolstwa podzielić można na cztery okresy. Pierwszy - to okres kształtowania się ideologji sokolej i zdobywania dla niej społeczeństwa - od chwili narodzin Sokoła w r, 1867 do r, 1884, Drugi - okres szybkiego rozwoju sokolstwa na ziemiach polskich i wśród polaków na emigracji - od r. 1884 do wybuchu wojny światowej. Trzeci - służba dla Ojczyzny w myśl ideologji sokolej - to okres wojny światowej i najścia bolszewickiego w r, 1920, Wreszcie okres czwarty - dzieje sokolstwa w odbudowanej Polsce.

← poprzednia wersja		Wersja z 08:26, 19 lip 2020
Linia 1:		Linia 1:
		+
		+	[http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/plain-content?id=273583 Źródło: Terech Michał "Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego", Warszawa, 1932]

	[[Plik:1937 Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Katowicach.jpg\|thumb\|620px\|right\|Zlot Sokoła 1937]]		[[Plik:1937 Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Katowicach.jpg\|thumb\|620px\|right\|Zlot Sokoła 1937]]
−
−	~~[http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/plain-content?id=273583 Źródło: Terech Michał "Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego", Warszawa, 1932]~~

	''{Zdjęcia poglądowe}''		''{Zdjęcia poglądowe}''

@@ Linia 2: / Linia 2: @@
 [[Plik:1937 Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Katowicach.jpg|thumb|620px|right|Zlot Sokoła 1937]]
-[http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/plain-content?id=273583 Źródło: Terech Michał "Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego"]
+[http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/plain-content?id=273583 Źródło: Terech Michał "Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego", Warszawa, 1932]
 ''{Zdjęcia poglądowe}''