Reformacki klasztor św. Krzyża (w Gliwicach)

Pierwszy klasztor reformacki na terenach polskich.

źródło {https://ojs.academicon.pl/np/article/view/7758/7092 Alfons Błażkiewicz Powstanie małopolskiej prowincji reformatów (1587-1639) Nasza Przeszłość Tom 14 (1961)]

Klasztor Franciszkanów-Reformatów w Gliwicach (Kościół św. Krzyża)

Kontekst

Problemy z tworzeniem się tej gałęzi Franciszkanów na terenach Rzeczypospolitej (wyodrębnienie się z zakonu bernardynów spowodowały, że polscy reformaci funkcjonowali w klasztorach poza granicami. Często odchodzili z klasztorów szukając nowego miejsca, gdzie mogliby lepiej - według nich - realizować cele wyznaczone przez św. Franciszka. Przez to traktowani byli przez współbrci jako zbiegowie i buntownicy. Po nieudanych próbach przekonania całej organizacji bernardyńskiej w Królestwie Polskim do reformy i napotykając nieprzejednane stanowisko wsparte poparciem znaczacych osób tak w państwie jak i Kościele, nie mogli zacząć działać w granicach Królestwa. Ale fala nowego zjawiska w ruchu franciszkańskim nie dała się zatrzymać. Skupili się naipierw w klasztorze w Ołomuńcu, a nastepnie osiedlili się w znajdujących się wówczas na cesarskim śląsku, Gliwicach.

Ustanowienie i Rozwój (1610–1623)

Po roku 1610 reformacji uzyskali zgodę osiedlenia się w Gliwicach. Rada miejska przekazała im do dyspozycji istniejący poza murami miasta („extra muros") kościół św. Krzyża. Polacy z klasztoru w Ołomuńcu pod kierownictwem o. Bonawentury Truszkulawskiego (późniejszy gwardian) Generał zakony utrzymał dawne przywilejów danych klasztorowi w Ołomuńcu (bezposrednia zależność od generała zakonu) , ale także (1614) pozwolił wybrać tam gwardiana i otworzyć nowicjat. Był to zarazem pierwszy klasztor, składający się z samych Polaków.

Utworzenie klasztoru wiązało się z kryzysem w zakonie franciszkańskim i dążeniem do utrzymania surowszej reguły, która doprowadziła do wykrystalizowania się odłamu reformatów.

• **Początki:** Reformaci osiedlili się przy murowanym **Kościele Świętego Krzyża** (wybudowanym w XVI w.) w latach **1610–1612**. Rada miejska Gliwic przychyliła się do ich prośby i przekazała im kościół.
• **Rola Strategiczna:** Gliwice, położone w granicach cesarstwa, tuż przy granicy Polski, stały się strategicznym punktem. Obok Ołomuńca, ośrodek gliwicki ułatwiał zakonnikom utrzymywanie kontaktów z braćmi w Polsce i pozyskiwanie szlachty.
• **Pierwszy Klasztor Polski:** Klasztor ten był zależny bezpośrednio od generała zakonu i stał się (lub był w tym czasie) pierwszym konwentem składającym się wyłącznie z **polskich reformatów**. W **1614** roku zezwolono na wybór gwardiana i otwarcie **nowicjatu** i **studium zakonnego** (scholastykatu) w Gliwicach.
• **Wzmocnienie Wspólnoty:** Klasztor wzmacniał się napływem nowych członków, m.in. w **1618** roku dołączył o. Cyprian Gozdecki, doktor obojga praw.
• **Zmiana Prowincji:** Początkowo konwent, liczący około 30 osób, należał do **Prowincji Czeskiej**. W **1623** roku, wraz z Zakliczynem, został włączony do nowo utworzonej **Kustodii Małopolskiej** (później Prowincji Małopolskiej).

W 1619 r. na wizytację do bernardynów Michała z Appiniano, poleca mu również zwizytować klasztor w Gliwicach, wskutek czego gwardianem zostaje zamianowany o. Benedykt Bułakowski. Władza przyjmowania do nowicjatu zostaje przedłużona. Klasztor otrzymuje również prawo wysyłania w swoich sprawach delegatów do Rzymu

Klasztor franciszkanów-reformatów w Gliwicach, usytuowany przy **Kościele Świętego Krzyża**, był kluczowym ośrodkiem w procesie osiedlania się gałęzi reformatów w Polsce oraz odgrywał ważną rolę w ich późniejszej historii, zwłaszcza w okresie pruskim.

---

---

1. 1. 1. 🏛️ Dalsza Historia i Architektura

• **Pożar i Konsekracja:** Obiekt padł ofiarą pożaru w **1671** roku, ale został szybko odbudowany. **8 maja 1673** roku został konsekrowany przez biskupa K. F. Neandra.
• **Rozbudowa:** W **1726** roku nad kościołem dobudowano drewnianą wieżę. Około **1733** roku wokół klasztoru powstały **kalwaryjskie dróżki**.
• **Założenie Góry Św. Anny:** W **1655** roku 22 zakonników z Gliwic założyło bliźniaczy konwent na **Górze Świętej Anny**.

---

1. 1. 1. 🇵🇱 Opór Wobec Władzy Pruskiej (Po 1754)

Po przejęciu Śląska przez Prusy, klasztor gliwicki stał się symbolem oporu.

• **Wprowadzenie Prowincji Pruskiej:** Król Prus, Fryderyk II, dążył do odcięcia śląskich klasztorów od domów macierzystych w Polsce i Austrii.
• **Reakcja Reformatów:** Gliwiccy reformaci, wraz z konwentem na Górze Św. Anny, **odmówili** zerwania więzi z **Prowincją Małopolską** (Krakowem). Odmowę tłumaczono **względami narodowościowymi** i przywiązaniem do Polski, a władze pruskie odnotowały, że zakonnicy są w większości **polskimi szlachcicami**.
• **Interwencja:** Zakonnicy zwrócili się o pomoc do króla polskiego (lub jego kanclerza), przypominając o wyjątkowej roli Gliwic w formowaniu prowincji.
• **Kompromis:** Władze, wobec groźby wyludnienia klasztoru, ustąpiły. Powołano nową **Kustodię Reformacką** (Gliwice, Pilica, Góra Św. Anny), ale **bez wyłączania jej z Prowincji Małopolskiej**.
• **Dalsze Ograniczenia:** W **1778** roku wydano dekret królewski zabraniający przyjmowania do klasztoru zakonników z Polski.

---

1. 1. 1. ✝️ Reguła Zakonna i Życie Codzienne

Życie w klasztorze podlegało surowej regule, w duchu ścisłej obserwy.

• **Codzienne Modlitwy:** Zakonnicy mieli obowiązek ośmiu godzin wspólnych modlitw (m.in. matutinum i laudes o północy w okresie letnim).
• **Asceza:** Obowiązywały regularne posty oraz praktyki ascetyczne, w tym **samobiczowanie** w poniedziałki, środy i piątki. Do form ascezy należała także **kapituła przewinień** (*capitulum culparum*) – publiczne wyznawanie grzechów.
• **Ubóstwo:** Obowiązywała ścisła reguła ubóstwa; zakonnik mógł posiadać tylko niezbędne minimum (jeden habit, tunika, pasek, sandały).

---

1. 1. 1. 💥 Sekularyzacja i Likwidacja (1810)

• **Edykt:** Klasztor został zlikwidowany w grudniu **1810** roku na mocy **Edyktu Królewskiego z 30 października 1810 roku** (sekularyzacja w Prusach).
• **Likwidacja:** Majątek (wyceniony na zaledwie kilkaset talarów) został przejęty na rzecz monarszej kamery w celu spłaty kontrybucji napoleońskiej. Przy likwidacji (10 grudnia) obecnych było **8 ojców** i **3 braci**. Fakt, że władze musiały użyć tłumacza, świadczył o tym, że wielu zakonników nadal nie znało języka niemieckiego.
• **Dalsze Losy Obiektu:** Budynki klasztoru zostały przeznaczone na **gimnazjum** (szkołę średnią), zamiast pierwotnie planowanego więzienia.
• **Opinia Publiczna:** Klasztor, ze względu na „wyjątkową pobożność” i „nieposzlakowaną moralność”, cieszył się dużym szacunkiem w opinii publicznej, a jego likwidacja była bolesna dla społeczności katolickiej.