Reformacki klasztor św. Krzyża (w Gliwicach): Różnice pomiędzy wersjami

Z MediWiki
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 1: Linia 1:
 +
w trakcie uzupełnień
 +
 
Pierwszy klasztor [[Franciszkanie reformaci|reformacki]] na terenach polskich.
 
Pierwszy klasztor [[Franciszkanie reformaci|reformacki]] na terenach polskich.
  
Linia 7: Linia 9:
  
 
=Kontekst=
 
=Kontekst=
−
Problemy z tworzeniem się tej gałęzi Franciszkanów na terenach Rzeczypospolitej (wyodrębnienie się z zakonu [[Bernardyni|bernardynów]] spowodowały, że polscy reformaci funkcjonowali w klasztorach poza granicami. Często odchodzili z klasztorów szukając nowego miejsca, gdzie mogliby lepiej - według nich - realizować cele wyznaczone przez św. Franciszka. Przez to traktowani byli przez współbrci jako zbiegowie i buntownicy. Po nieudanych próbach przekonania całej organizacji bernardyńskiej w Królestwie Polskim do reformy i napotykając nieprzejednane stanowisko wsparte poparciem znaczacych osób tak w państwie jak i Kościele, nie mogli zacząć działać w granicach Królestwa. Ale fala nowego zjawiska w ruchu franciszkańskim nie dała się zatrzymać. Skupili się  naipierw w klasztorze w Ołomuńcu, a nastepnie osiedlili się w znajdujących się wówczas na cesarskim śląsku, Gliwicach.  
+
Problemy z tworzeniem się tej gałęzi Franciszkanów na terenach Rzeczypospolitej (wyodrębnienie się z zakonu [[Bernardyni|bernardynów]] spowodowały, że polscy reformaci funkcjonowali w klasztorach poza granicami. Często odchodzili z klasztorów szukając nowego miejsca, gdzie mogliby lepiej - według nich - realizować cele wyznaczone przez św. Franciszka. Przez to traktowani byli przez współbrci jako zbiegowie i buntownicy. Po nieudanych próbach przekonania całej organizacji bernardyńskiej w Królestwie Polskim do reformy i napotykając nieprzejednane stanowisko wsparte poparciem znaczacych osób tak w państwie jak i Kościele, nie mogli zacząć działać w granicach Królestwa. Ale fala nowego zjawiska w ruchu franciszkańskim nie dała się zatrzymać. Skupili się  najpierw w klasztorze w Ołomuńcu, a nastepnie osiedlili się w znajdujących się wówczas na cesarskim śląsku, Gliwicach.  
  
−
=Ustanowienie i Rozwój (1610–1623)=
+
=Ustanowienie i Rozwój (1610–1626)=
  
 
Po roku 1610 reformacji uzyskali zgodę osiedlenia się w Gliwicach. Rada miejska przekazała im do dyspozycji istniejący poza murami miasta („extra muros") kościół św. Krzyża. Polacy z klasztoru w Ołomuńcu pod kierownictwem o. Bonawentury Truszkulawskiego (późniejszy gwardian)  
 
Po roku 1610 reformacji uzyskali zgodę osiedlenia się w Gliwicach. Rada miejska przekazała im do dyspozycji istniejący poza murami miasta („extra muros") kościół św. Krzyża. Polacy z klasztoru w Ołomuńcu pod kierownictwem o. Bonawentury Truszkulawskiego (późniejszy gwardian)  
−
Generał zakony utrzymał dawne przywilejów danych klasztorowi w Ołomuńcu (bezposrednia zależność od generała zakonu) ,
+
Generał zakony utrzymał dawne przywilejów danych klasztorowi w Ołomuńcu (bezpośrednia zależność od generała zakonu) ,
 
ale także (1614) pozwolił wybrać tam gwardiana i otworzyć nowicjat. Był to zarazem pierwszy klasztor, składający się z samych Polaków.
 
ale także (1614) pozwolił wybrać tam gwardiana i otworzyć nowicjat. Był to zarazem pierwszy klasztor, składający się z samych Polaków.
  
 +
Dopiero w 1622 powstał kolejny klasztor w Zakliczynie nad Dunajcem i tam odbyła się w 1623 roku pierwsza kapituła kustodialna, na której powołano kustodię małopolską (od 1639  prowincje małopolską)  pw. Matki
 +
Bożej Anielskiej, W której skład weszły na razie tylko dwa klasztory: w Gliwicach i Zakliczynie, a następnie - jeszcze w tym samym roku -
 +
klasztor w  Wieliczce. W 1623 rozpoczęto też przebudowę i murowanie kościoła.
  
 +
=Funkcjonowanie=
  
−
Utworzenie klasztoru wiązało się z kryzysem w zakonie franciszkańskim i dążeniem do utrzymania surowszej reguły, która doprowadziła do wykrystalizowania się odłamu reformatów.
+
1626 - "cud" podczas obrony Gliwic
−
 
 
−
* **Początki:** Reformaci osiedlili się przy murowanym **Kościele Świętego Krzyża** (wybudowanym w XVI w.) w latach **1610–1612**. Rada miejska Gliwic przychyliła się do ich prośby i przekazała im kościół.
 
−
* **Rola Strategiczna:** Gliwice, położone w granicach cesarstwa, tuż przy granicy Polski, stały się strategicznym punktem. Obok Ołomuńca, ośrodek gliwicki ułatwiał zakonnikom utrzymywanie kontaktów z braćmi w Polsce i pozyskiwanie szlachty.
 
−
* **Pierwszy Klasztor Polski:** Klasztor ten był zależny bezpośrednio od generała zakonu i stał się (lub był w tym czasie) pierwszym konwentem składającym się wyłącznie z **polskich reformatów**. W **1614** roku zezwolono na wybór gwardiana i otwarcie **nowicjatu** i **studium zakonnego** (scholastykatu) w Gliwicach.
 
−
* **Wzmocnienie Wspólnoty:** Klasztor wzmacniał się napływem nowych członków, m.in. w **1618** roku dołączył o. Cyprian Gozdecki, doktor obojga praw.
 
−
* **Zmiana Prowincji:** Początkowo konwent, liczący około 30 osób, należał do **Prowincji Czeskiej**. W **1623** roku, wraz z Zakliczynem, został włączony do nowo utworzonej **Kustodii Małopolskiej** (później Prowincji Małopolskiej).
 
−
 
 
−
 
  
 +
W 1671 r. obiekt padł ofiarą pożaru, ale szybko został odbudowany i już 8 V 1673 roku został konsekrowany przez biskupa pomocniczego z Wrocławia K. F. Neandra.
 +
1645–1650 (Szwedzi): Miasto jest okupowane. Klasztor przejmują Czesi, zrywając więzi z Krakowem (to jest informacja z Teichmanna, o którą pytałeś).
  
−
W 1619 r. na wizytację do bernardynów Michała z Appiniano,
+
1657/1683 (Odbudowa i Sobieski): Po wojnie wracają polscy zakonnicy (lub przywrócona zostaje polska jurysdykcja), następuje wielka odbudowa murowana i wizyta Jana III Sobieskiego.
−
poleca mu również zwizytować klasztor w Gliwicach,
 
−
wskutek czego gwardianem zostaje zamianowany o. Benedykt
 
−
Bułakowski. Władza przyjmowania do nowicjatu zostaje przedłużona.
 
−
Klasztor otrzymuje również prawo wysyłania w swoich sprawach
 
−
delegatów do Rzymu
 
  
 +
L. Teichmann, Gleiwitz – Franziskanerkloster, „Jahrbuch der schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Breslau”, t. 30, 1989, s. 22-28.
 +
Jacka Schmidta (np. "Kościoły Ziemi Gliwickiej"),
  
−
Klasztor franciszkanów-reformatów w Gliwicach, usytuowany przy **Kościele Świętego Krzyża**, był kluczowym ośrodkiem w procesie osiedlania się gałęzi reformatów w Polsce oraz odgrywał ważną rolę w ich późniejszej historii, zwłaszcza w okresie pruskim.
 
  
−
---
 
  
−
---
 
  
−
### 🏛️ Dalsza Historia i Architektura
+
Założenie Góry Św. Anny:** W **1655** roku 22 zakonników z Gliwic założyło bliźniaczy konwent na **Górze Świętej Anny**.
  
−
* **Pożar i Konsekracja:** Obiekt padł ofiarą pożaru w **1671** roku, ale został szybko odbudowany. **8 maja 1673** roku został konsekrowany przez biskupa K. F. Neandra.
+
1726 roku nad kościołem dobudowano drewnianą wieżę. Około **1733** roku wokół klasztoru powstały **kalwaryjskie dróżki**.
−
* **Rozbudowa:** W **1726** roku nad kościołem dobudowano drewnianą wieżę. Około **1733** roku wokół klasztoru powstały **kalwaryjskie dróżki**.
 
−
* **Założenie Góry Św. Anny:** W **1655** roku 22 zakonników z Gliwic założyło bliźniaczy konwent na **Górze Świętej Anny**.
 
  
−
---
 
  
−
### 🇵🇱 Opór Wobec Władzy Pruskiej (Po 1754)
+
=Opór Wobec Władzy Pruskiej (Po 1754)=
  
 
Po przejęciu Śląska przez Prusy, klasztor gliwicki stał się symbolem oporu.
 
Po przejęciu Śląska przez Prusy, klasztor gliwicki stał się symbolem oporu.
  
−
* **Wprowadzenie Prowincji Pruskiej:** Król Prus, Fryderyk II, dążył do odcięcia śląskich klasztorów od domów macierzystych w Polsce i Austrii.
+
Wprowadzenie Prowincji Pruskiej: Król Prus, Fryderyk II, dążył do odcięcia śląskich klasztorów od domów macierzystych w Polsce i Austrii.
−
* **Reakcja Reformatów:** Gliwiccy reformaci, wraz z konwentem na Górze Św. Anny, **odmówili** zerwania więzi z **Prowincją Małopolską** (Krakowem). Odmowę tłumaczono **względami narodowościowymi** i przywiązaniem do Polski, a władze pruskie odnotowały, że zakonnicy są w większości **polskimi szlachcicami**.
+
Zakonnicy zwrócili się o pomoc do króla polskiego (lub jego kanclerza), przypominając o wyjątkowej roli Gliwic w formowaniu prowincji.
−
* **Interwencja:** Zakonnicy zwrócili się o pomoc do króla polskiego (lub jego kanclerza), przypominając o wyjątkowej roli Gliwic w formowaniu prowincji.
+
Władze, wobec groźby wyludnienia klasztoru, ustąpiły. Powołano nową **Kustodię Reformacką** (Gliwice, Pilica, Góra Św. Anny), ale **bez wyłączania jej z Prowincji Małopolskiej**.
−
* **Kompromis:** Władze, wobec groźby wyludnienia klasztoru, ustąpiły. Powołano nową **Kustodię Reformacką** (Gliwice, Pilica, Góra Św. Anny), ale **bez wyłączania jej z Prowincji Małopolskiej**.
+
W **1778** roku wydano dekret królewski zabraniający przyjmowania do klasztoru zakonników z Polski.
−
* **Dalsze Ograniczenia:** W **1778** roku wydano dekret królewski zabraniający przyjmowania do klasztoru zakonników z Polski.
 
−
 
 
−
---
 
−
 
 
−
### ✝️ Reguła Zakonna i Życie Codzienne
 
−
 
 
−
Życie w klasztorze podlegało surowej regule, w duchu ścisłej obserwy.
 
−
 
 
−
* **Codzienne Modlitwy:** Zakonnicy mieli obowiązek ośmiu godzin wspólnych modlitw (m.in. matutinum i laudes o północy w okresie letnim).
 
−
* **Asceza:** Obowiązywały regularne posty oraz praktyki ascetyczne, w tym **samobiczowanie** w poniedziałki, środy i piątki. Do form ascezy należała także **kapituła przewinień** (*capitulum culparum*) – publiczne wyznawanie grzechów.
 
−
* **Ubóstwo:** Obowiązywała ścisła reguła ubóstwa; zakonnik mógł posiadać tylko niezbędne minimum (jeden habit, tunika, pasek, sandały).
 
−
 
 
−
---
 
  
−
### 💥 Sekularyzacja i Likwidacja (1810)
+
= Sekularyzacja i Likwidacja (1810)=
  
−
* **Edykt:** Klasztor został zlikwidowany w grudniu **1810** roku na mocy **Edyktu Królewskiego z 30 października 1810 roku** (sekularyzacja w Prusach).
+
Klasztor został zlikwidowany w grudniu **1810** roku na mocy **Edyktu Królewskiego z 30 października 1810 roku** (sekularyzacja w Prusach).
−
* **Likwidacja:** Majątek (wyceniony na zaledwie kilkaset talarów) został przejęty na rzecz monarszej kamery w celu spłaty kontrybucji napoleońskiej. Przy likwidacji (10 grudnia) obecnych było **8 ojców** i **3 braci**. Fakt, że władze musiały użyć tłumacza, świadczył o tym, że wielu zakonników nadal nie znało języka niemieckiego.
+
Majątek (wyceniony na zaledwie kilkaset talarów) został przejęty na rzecz monarszej kamery w celu spłaty kontrybucji napoleońskiej. Przy likwidacji (10 grudnia) obecnych było **8 ojców** i **3 braci**. Fakt, że władze musiały użyć tłumacza, świadczył o tym, że wielu zakonników nadal nie znało języka niemieckiego.
−
* **Dalsze Losy Obiektu:** Budynki klasztoru zostały przeznaczone na **gimnazjum** (szkołę średnią), zamiast pierwotnie planowanego więzienia.
+
Dalsze Losy Obiektu:** Budynki klasztoru zostały przeznaczone na **gimnazjum** (szkołę średnią)
−
* **Opinia Publiczna:** Klasztor, ze względu na „wyjątkową pobożność” i „nieposzlakowaną moralność”, cieszył się dużym szacunkiem w opinii publicznej, a jego likwidacja była bolesna dla społeczności katolickiej.
 

Wersja z 21:32, 21 lis 2025

w trakcie uzupełnień

Pierwszy klasztor reformacki na terenach polskich.

źródło {https://ojs.academicon.pl/np/article/view/7758/7092 Alfons Błażkiewicz Powstanie małopolskiej prowincji reformatów (1587-1639) Nasza Przeszłość Tom 14 (1961)]


Klasztor Franciszkanów-Reformatów w Gliwicach (Kościół św. Krzyża)

Kontekst

Problemy z tworzeniem się tej gałęzi Franciszkanów na terenach Rzeczypospolitej (wyodrębnienie się z zakonu bernardynów spowodowały, że polscy reformaci funkcjonowali w klasztorach poza granicami. Często odchodzili z klasztorów szukając nowego miejsca, gdzie mogliby lepiej - według nich - realizować cele wyznaczone przez św. Franciszka. Przez to traktowani byli przez współbrci jako zbiegowie i buntownicy. Po nieudanych próbach przekonania całej organizacji bernardyńskiej w Królestwie Polskim do reformy i napotykając nieprzejednane stanowisko wsparte poparciem znaczacych osób tak w państwie jak i Kościele, nie mogli zacząć działać w granicach Królestwa. Ale fala nowego zjawiska w ruchu franciszkańskim nie dała się zatrzymać. Skupili się najpierw w klasztorze w Ołomuńcu, a nastepnie osiedlili się w znajdujących się wówczas na cesarskim śląsku, Gliwicach.

Ustanowienie i Rozwój (1610–1626)

Po roku 1610 reformacji uzyskali zgodę osiedlenia się w Gliwicach. Rada miejska przekazała im do dyspozycji istniejący poza murami miasta („extra muros") kościół św. Krzyża. Polacy z klasztoru w Ołomuńcu pod kierownictwem o. Bonawentury Truszkulawskiego (późniejszy gwardian) Generał zakony utrzymał dawne przywilejów danych klasztorowi w Ołomuńcu (bezpośrednia zależność od generała zakonu) , ale także (1614) pozwolił wybrać tam gwardiana i otworzyć nowicjat. Był to zarazem pierwszy klasztor, składający się z samych Polaków.

Dopiero w 1622 powstał kolejny klasztor w Zakliczynie nad Dunajcem i tam odbyła się w 1623 roku pierwsza kapituła kustodialna, na której powołano kustodię małopolską (od 1639 prowincje małopolską) pw. Matki Bożej Anielskiej, W której skład weszły na razie tylko dwa klasztory: w Gliwicach i Zakliczynie, a następnie - jeszcze w tym samym roku - klasztor w Wieliczce. W 1623 rozpoczęto też przebudowę i murowanie kościoła.

Funkcjonowanie

1626 - "cud" podczas obrony Gliwic

W 1671 r. obiekt padł ofiarą pożaru, ale szybko został odbudowany i już 8 V 1673 roku został konsekrowany przez biskupa pomocniczego z Wrocławia K. F. Neandra. 1645–1650 (Szwedzi): Miasto jest okupowane. Klasztor przejmują Czesi, zrywając więzi z Krakowem (to jest informacja z Teichmanna, o którą pytałeś).

1657/1683 (Odbudowa i Sobieski): Po wojnie wracają polscy zakonnicy (lub przywrócona zostaje polska jurysdykcja), następuje wielka odbudowa murowana i wizyta Jana III Sobieskiego.

L. Teichmann, Gleiwitz – Franziskanerkloster, „Jahrbuch der schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Breslau”, t. 30, 1989, s. 22-28. Jacka Schmidta (np. "Kościoły Ziemi Gliwickiej"),



Założenie Góry Św. Anny:** W **1655** roku 22 zakonników z Gliwic założyło bliźniaczy konwent na **Górze Świętej Anny**.

1726 roku nad kościołem dobudowano drewnianą wieżę. Około **1733** roku wokół klasztoru powstały **kalwaryjskie dróżki**.


Opór Wobec Władzy Pruskiej (Po 1754)

Po przejęciu Śląska przez Prusy, klasztor gliwicki stał się symbolem oporu.

Wprowadzenie Prowincji Pruskiej: Król Prus, Fryderyk II, dążył do odcięcia śląskich klasztorów od domów macierzystych w Polsce i Austrii. Zakonnicy zwrócili się o pomoc do króla polskiego (lub jego kanclerza), przypominając o wyjątkowej roli Gliwic w formowaniu prowincji. Władze, wobec groźby wyludnienia klasztoru, ustąpiły. Powołano nową **Kustodię Reformacką** (Gliwice, Pilica, Góra Św. Anny), ale **bez wyłączania jej z Prowincji Małopolskiej**. W **1778** roku wydano dekret królewski zabraniający przyjmowania do klasztoru zakonników z Polski.

Sekularyzacja i Likwidacja (1810)

Klasztor został zlikwidowany w grudniu **1810** roku na mocy **Edyktu Królewskiego z 30 października 1810 roku** (sekularyzacja w Prusach). Majątek (wyceniony na zaledwie kilkaset talarów) został przejęty na rzecz monarszej kamery w celu spłaty kontrybucji napoleońskiej. Przy likwidacji (10 grudnia) obecnych było **8 ojców** i **3 braci**. Fakt, że władze musiały użyć tłumacza, świadczył o tym, że wielu zakonników nadal nie znało języka niemieckiego. Dalsze Losy Obiektu:** Budynki klasztoru zostały przeznaczone na **gimnazjum** (szkołę średnią)

Źródło: „https://muzeum.asocjacje.org/index.php?title=Reformacki_klasztor_św._Krzyża_(w_Gliwicach)&oldid=4780”