Reformacki klasztor św. Krzyża (w Gliwicach)

w trakcie uzupełnień

Pierwszy klasztor reformacki na terenach polskich.

źródło {https://ojs.academicon.pl/np/article/view/7758/7092 Alfons Błażkiewicz Powstanie małopolskiej prowincji reformatów (1587-1639) Nasza Przeszłość Tom 14 (1961)]

Klasztor Franciszkanów-Reformatów w Gliwicach (Kościół św. Krzyża)

Kontekst

Problemy z tworzeniem się tej gałęzi Franciszkanów na terenach Rzeczypospolitej (wyodrębnienie się z zakonu bernardynów spowodowały, że polscy reformaci funkcjonowali w klasztorach poza granicami. Często odchodzili z klasztorów szukając nowego miejsca, gdzie mogliby lepiej - według nich - realizować cele wyznaczone przez św. Franciszka. Przez to traktowani byli przez współbrci jako zbiegowie i buntownicy. Po nieudanych próbach przekonania całej organizacji bernardyńskiej w Królestwie Polskim do reformy i napotykając nieprzejednane stanowisko wsparte poparciem znaczacych osób tak w państwie jak i Kościele, nie mogli zacząć działać w granicach Królestwa. Ale fala nowego zjawiska w ruchu franciszkańskim nie dała się zatrzymać. Skupili się najpierw w klasztorze w Ołomuńcu, a nastepnie osiedlili się w znajdujących się wówczas na cesarskim śląsku, Gliwicach.

Ustanowienie i Rozwój (1610–1626)

Po roku 1610 reformacji uzyskali zgodę osiedlenia się w Gliwicach. Rada miejska przekazała im do dyspozycji istniejący poza murami miasta („extra muros") kościół św. Krzyża. Polacy z klasztoru w Ołomuńcu pod kierownictwem o. Bonawentury Truszkulawskiego (późniejszy gwardian) Generał zakony utrzymał dawne przywilejów danych klasztorowi w Ołomuńcu (bezpośrednia zależność od generała zakonu) , ale także (1614) pozwolił wybrać tam gwardiana i otworzyć nowicjat. Był to zarazem pierwszy klasztor, składający się z samych Polaków.

Dopiero w 1622 powstał kolejny klasztor w Zakliczynie nad Dunajcem i tam odbyła się w 1623 roku pierwsza kapituła kustodialna, na której powołano kustodię małopolską (od 1639 prowincje małopolską) pw. Matki Bożej Anielskiej, W której skład weszły na razie tylko dwa klasztory: w Gliwicach i Zakliczynie, a następnie - jeszcze w tym samym roku - klasztor w Wieliczce. W 1623 rozpoczęto też przebudowę i murowanie kościoła.

Funkcjonowanie

1626 - "cud" podczas obrony Gliwic

W 1671 r. obiekt padł ofiarą pożaru, ale szybko został odbudowany i już 8 V 1673 roku został konsekrowany przez biskupa pomocniczego z Wrocławia K. F. Neandra. 1645–1650 (Szwedzi): Miasto jest okupowane. Klasztor przejmują Czesi, zrywając więzi z Krakowem (to jest informacja z Teichmanna, o którą pytałeś).

1657/1683 (Odbudowa i Sobieski): Po wojnie wracają polscy zakonnicy (lub przywrócona zostaje polska jurysdykcja), następuje wielka odbudowa murowana i wizyta Jana III Sobieskiego.

L. Teichmann, Gleiwitz – Franziskanerkloster, „Jahrbuch der schlesischen Friedrich-Wilhelms-Universität zu Breslau”, t. 30, 1989, s. 22-28. Jacka Schmidta (np. "Kościoły Ziemi Gliwickiej"),

Założenie Góry Św. Anny:** W **1655** roku 22 zakonników z Gliwic założyło bliźniaczy konwent na **Górze Świętej Anny**.

1726 roku nad kościołem dobudowano drewnianą wieżę. Około **1733** roku wokół klasztoru powstały **kalwaryjskie dróżki**.

Opór Wobec Władzy Pruskiej (Po 1754)

Po przejęciu Śląska przez Prusy, klasztor gliwicki stał się symbolem oporu.

Wprowadzenie Prowincji Pruskiej: Król Prus, Fryderyk II, dążył do odcięcia śląskich klasztorów od domów macierzystych w Polsce i Austrii. Zakonnicy zwrócili się o pomoc do króla polskiego (lub jego kanclerza), przypominając o wyjątkowej roli Gliwic w formowaniu prowincji. Władze, wobec groźby wyludnienia klasztoru, ustąpiły. Powołano nową **Kustodię Reformacką** (Gliwice, Pilica, Góra Św. Anny), ale **bez wyłączania jej z Prowincji Małopolskiej**. W **1778** roku wydano dekret królewski zabraniający przyjmowania do klasztoru zakonników z Polski.

Sekularyzacja i Likwidacja (1810)

Klasztor został zlikwidowany na mocy Edyktu Królewskiego z 30 października 1810 roku. „Znamy wszystkie poczynania zmierzające do likwidacji klasztoru św. Krzyża. Wiemy, że 24 listopada sędzia miejski z Koźla otrzymał zlecenie od władz administracyjnych, by wykonał to zadanie. Ale dopiero 10 grudnia zjawił się tu wraz z tłumaczem (kolejny dowód, że jeszcze wtedy wielu zakonników gliwickich nie znało języka niemieckiego) celem przedłożenia królewskiego reskryptu nie tylko gwardianowi, lecz i całej wspólnocie i przejęcia majątku klasztornego na rzecz monarszej kamery. Czynności te zajęły sędziemu tylko trzy dni. Znajdujący się wówczas w klasztorze – ośmiu ojców (wraz z gwardianem Pacyfikiem Graczkowskim) i trzej bracia – otrzymali stałą rentę (z wyłączeniem obcokrajowców, którym wypłacono jedynie jednorazową odprawę). Każdy z mnichów otrzymał ponadto po 30 talarów na zakup ubrania i rzeczy codziennego użytku. Jak ubogi był w tym momencie sam klasztor, świadczy spis inwentaryzacyjny z datą 12 grudnia 1810 r. W kasie znajdowały się zaledwie 124 talary, zaś majątek kościelny wyceniono na 426 talary, a klasztorny na 475 talary” (za: Jan Kopiec, Sprawy wyznaniowe, w: Historia Gliwic, praca zbiorowa pod redakcją Jana Drabiny, Gliwice 1995).

Budynki klasztoru zostały przeznaczone na katolickie gimnazjum.