Mikrowykłady z historii prawa dla organizacji - Prusy

Mikrowykłady z historii prawa dla organizacji

Państwa niemieckie

Bawaria:

1784 – (22 czerwca) Karol Teodor (od 1777 r. książę Bawarii) wydał edykt, zakazujący działalności wszystkich stowarzyszeń i związków założonych bez zgody państwa. Był to jeden z pierwszych nowożytnych przypadków (poza np. Hiszpanią) świeckiego prawa delegalizacji tajnego stowarzyszenia. W owym czasie istniało wiele różnych nieoficjalnych organizacji (od różokrzyżowców przez masonów po różnego rodzaju kluby oświeceniowe). Jednak część z nich wyraźnie widziała konieczność zmian w systemie państwowym. Takim związkiem byli iluminaci, w których głównie wymierzony był ten edykt. W 1785 roku kolejny już edykt wymieniał z nazwy iluminatów i wolnomularzy, a kolejny z 1787 był już tylko aktem propagandowym i profilaktycznym, bo iluminaci już nie istnieli.

Prusy

1794 – zaczyna obowiązywać (1 czerwca) Landrecht pruski czyli „Powszechne prawo krajowe dla państw królewsko-pruskich” (Allgemeines Landrecht für die Königlich Preussischen Staaten) kodeks obowiązujący w Prusach formalnie aż do roku 1900. Kwestie dotyczące stowarzyszeń (Kliknij od str. 299/305/ i nast.) określają, czym jest Gesellschaft (stowarzyszenie, wspólnota osób) i Corporation (osoba prawna mająca własne prawa i obowiązki). Nie wolno utworzyć żadnego stowarzyszenia czy korporacji bez zgody zwierzchniej władzy, a statuty, konstytucje i regulaminy muszą być zatwierdzone. Tajne stowarzyszenia (wolnomularstwo w tym znaczeniu nie było tajne) są całkowicie zakazane, bez możliwości uzyskania zgody. Władza sprawuje nad organizacjami nadzór, może je rozwiązywać „w interesie publicznym”, a członkowie mogli być indywidualnie pociągnięci do odpowiedzialności.

1796  - Edykt Protekcyjny (Confirmations-Patent und Protectorium) Fryderyka Wilhelma II z 1796 roku potwierdzający specjalny status i udzielający oficjalnej ochrony królewskiej najważniejszej pruskiej obediencji wolnomularskiej:Große National-Mutterloge der Preußischen Staaten genannt „Zu den drei Weltkugeln” (Wielkiej Narodowej Loży Matki Państw Pruskich zwanej „Pod Trzema Globami”). Było to efekt narastających obaw przed tajnymi stowarzyszeniami rewolucyjnymi, za które to tej loży nie uważano.

Komentarz:

Loża „Zu den drei Weltkugeln” została założona 1740 roku w Berlinie pod protekcją nowego króla Prus Fryderyka II Wielkiego. Początkowo działała jako prosta loża „Aux trois Globes”. Równolegle, przy wsparciu króla, zaczęły powstawać loże filialne np. Pod Trzema Kolumnami we Wrocławiu (Zu den drei Säulen 1741). Tak, że już 1744 berlińska loża otrzymała status Große Königliche Mutterloge (Wielka Królewska Loża Matka). Oznaczało to formalne prawo do tworzenia i zarządzania siecią podległych jej lóż (lóż-córek) na terenie całej monarchii. Co ciekawe w 1772 Loża przekształciła się w Wielką Narodową Lożę Matkę Państw Pruskich. I tę organizację usankcjonował edykt z 1796 roku

1798 (20 października) Edykt (Vereins-Edikt) Fryderyka Wilhelma III „kary stanowiący na tajne związki powszechnemu bezpieczeństwu szkodliwe”. Tekst, zostaje przedrukowany w… Gazecie Warszawskiej. W owym czasie stolica podzielonej Rzeczpospolitej, wraz z obszarem nieledwie całej dzisiejszej Polski (bez terenów południowo-wschodnich z Krakowem i Lublinem), była bowiem prowincjonalnym miastem Królestwa Prus.

Komentarz:

Prawo dotyczyło jedynie organizacji tajnych, a i tak wyjątek zastosowano dla placówek masońskich należących do trzech głównych pruskich obediencji (rodzaj federacji). Oczywiście działały wówczas w Warszawie tajne organizacje np. powstałe w… 1798 i nie wykryte przez władze Towarzystwo Republikantów Polskich, ale prawo to nie tyczyło się kwestii zrzeszania się w ogóle. Charakterystyczne, że mniej więcej w owym czasie (1800-1806) rozpoczynało swoją działalność Towarzystwo Przyjaciół Nauk, jedna z kluczowych organizacji w historii samoorganizacji na ziemiach polskich. Działało prężnie, ale oczekiwało „dyplomu monarszego, nadającego zazwyczaj pewne prawa i przywileje korporacyi uczonych”. Król pruski, co prawda deklarował królewskie „upodobanie” w działalności towarzystwa, lecz jednocześnie stwierdzał, że działania TPN nie wymagają jego akceptacji (por. Piotr Frączak Początki organizacji… rzecz o Towarzystwie Przyjaciół Nauk w czasie zaboru pruskiego (1800-1806) Kliknij). Nadchodził jednak czas ścisłej kontroli państwa nad samoorganizacją się społeczeństwa, a Fryderyk Wilhelm III w 1816 (6 stycznia) wydał w międzyczasie kolejny reskrypt dotyczący podejrzanych tajnych stowarzyszeń (Verordnung wegen der angeblichen geheimen Gesellschaften) potwierdzający edykt z 1798.

Kasaty 1810

1810 – (19 listopada) ogłoszono trzymany do tej pory w tajemnicy (i rozpoczęto jego realizację) edykt likwidacyjny króla Fryderyka Wilhelma III z 30 października 1810, likwidujący klasztory na terenie Śląska. Co prawda dekret dotyczył całego państwa pruskiego, jednak jedynie na Śląsku przystąpiono natychmiast do jego realizacji i przeprowadzono go właściwie w pełni. Głównym powodem była konieczność zapłacenia kontrybucji wojennej nałożonej na Prusy przez Napoleona, powołując się równocześnie na sekularyzację majątków zakonnych w takich państwach jak Francja czy Austria. Cały majątek klasztorów uznano za własność państwową. Powołano Główną Komisję Sekularyzacyjną dla Śląska (Königlichen Haupt­kommission zur Aufhebung der Stifter und Klöster in Schlesien), a upoważnieni komisarze wkraczali do poszczególnych klasztorów, odczytywali dekret informujący o zwolnieniu ze ślubów zakonnych i dawali cztery tygodnie na opuszczenie klasztoru. Wspomniany edykt królewski kasował i pozbawiał majątków 41 klasztorów męs­kich, 13 opactw żeńskich, 1 klasztor żeński. Jednak praktyka okazała się nieco inna. „W listopadzie 1810 r. otworzono z powrotem te kościoły i klasztory, w których duchowni zajmowali się nauczaniem, wychowy­waniem i opieką chorych. Tym sposobem uniknęły kasaty następujące domy zakonne: 2 urszulanek w Świdnicy i Wrocławiu, 1 elżbietanek (franciszkanek) we Wrocławiu oraz 2 bonifratrów: we Wrocławiu i Prudniku. Uchylono też czterotygodniowy termin opuszczenia kla­sztorów przez duchowieństwo oraz przywrócono dom benedyktynek w Lubomierzu (Liebenthal), traktując go jako centralny klasztor zbior­czy dla zakonnic śląskich” (Piotr Gach „Kasata zakonów na Śląsku pruskim w latach 1810-1811” Roczniki Humanistyczne Tom XXVI, zeszyt 2 – 1978 Kliknij).

A tu przykład z Gliwic:

„Znamy wszystkie poczynania zmierzające do likwidacji klasztoru św. Krzyża. Wiemy, że 24 listopada sędzia miejski z Koźla otrzymał zlecenie od władz administracyjnych, by wykonał to zadanie. Ale dopiero 10 grudnia zjawił się tu wraz z tłumaczem (kolejny dowód, że jeszcze wtedy wielu zakonników gliwickich nie znało języka niemieckiego) celem przedłożenia królewskiego reskryptu nie tylko gwardianowi, lecz i całej wspólnocie i przejęcia majątku klasztornego na rzecz monarszej kamery. Czynności te zajęły sędziemu tylko trzy dni. Znajdujący się wówczas w klasztorze – ośmiu ojców (wraz z gwardianem Pacyfikiem Graczkowskim) i trzej bracia – otrzymali stałą rentę (z wyłączeniem obcokrajowców, którym wypłacono jedynie jednorazową odprawę). Każdy z mnichów otrzymał ponadto po 30 talarów na zakup ubrania i rzeczy codziennego użytku. Jak ubogi był w tym momencie sam klasztor, świadczy spis inwentaryzacyjny z datą 12 grudnia 1810 r. W kasie znajdowały się zaledwie 124 talary, zaś majątek kościelny wyceniono na 426 talary, a klasztorny na 475 talary” (za: Jan Kopiec, Sprawy wyznaniowe, w: Historia Gliwic, praca zbiorowa pod redakcją Jana Drabiny, Gliwice 1995).

Wspólnie z Austrią

1819 (6-31 sierpnia) w Karlsbader (dzisiejsze Karlowe Wary) przedstawiciele najbardziej wpływowych państw Związku Niemieckiego z inicjatywy Austrii spotkali się i zdecydowali się na represyjne środki przeciw niemieckiemu ruchowi narodowemu i przeciwko liberalnym żądaniom konstytucji tzw. Postanowienia karlsbadzkie (niem. Karlsbader Beschlüsse). To prawo, które miało obowiązywać we wszystkich państwach niemieckich w tym Postanowienia o uniwersytetach („Beschluss über die Universitäten”) czy Postanowienie o badaniu rewolucyjnych spisków („Beschluss über die Untersuchung revolutionärer Umtriebe”). wprowadzało - obok juz istniejących zakazów organizacji tajnych zakaz wszelkich organizacji politycznych. W szczególności zakazano organizacji burszów (Burschenschaften) i innych podobnych organizacji studenckich. Pretekstem do tych ograniczeń był zamach bursza Karla Ludwiga Sanda na konserwatywnego pisarza i politycznego publicystę Augusta von Kotzebue'go, a także antyżydowskich zamieszek znanych pod nazwą Hep-Hep". Prawa te obowiązywały aż do rewolucji 1848 roku.

1820 Turnverbot Jednym z efektów postanowień karlsbadzkich, a także sporów wewnątrz społeczeństwa (słynny wrocławski spór gimnastyczny - Breslauer Turnfehde) był Najwyższy reskrypt królewski z dnia 9 sierpnia 1820 r. dotyczący publicznego uprawiania gimnastyki „Allerhöchster Erlaß des Königs vom 9. August 1820, betreffend das öffentliche Turnen”. Wymagał pozwoleń na publiczne ćwiczenia na wolnym powietrzu, rozwiązywał istniejące niezależne kluby turnerskie. Zakaz obowiązywał aż do 1842 roku.

Układ z Rosją

1833 - (19 września) podpisano układ (konwencję) z Münchengrätz. Car Rosji, Cesarz Austrii i Król Prus zadecydowali: „Wysokie umawiające się Mocarstwa zobowiązują się nadto do poddania szczególnemu nadzorowi osób, które wzięły udział w ostatnich rozruchach polskich, albo tych, na których niebezpieczne knowania mogłyby się im zwrócić uwagę w następstwie; do nietolerowania u siebie zakładania towarzystw rzekomo patriotycznych lub innych, które pod odmiennymi nazwami zmierzałyby do tego celu”.

Reformy po 1848

1850 (31 stycznia) w królestwie Prus zmieniona zostaje konstytucja z 1848 roku. Ostatecznie Preußische Verfassung (1848/1850) pozwalała wszystkim poddanym pruskim na organizowanie zgromadzeń w lokalach zamkniętych bez uprzedniego zezwolenia władzy oraz zawiązywania, bez uprzedniego zezwolenia władzy, stowarzyszeń, nie sprzeciwiających się ustawom karnym.

Komentarz:

Jednak już 11 marca 1850 r. wydano rozporządzenie mające zapobiegać nadużywaniu prawa zgromadzania i stowarzyszania się. Rozporządzenie to zakazywało stowarzyszeniom politycznym utrzymywać stosunki z innymi pokrewnymi stowarzyszeniami. W szczególności nie wolno było stowarzyszeniom politycznym tworzyć wspólnych komitetów lub innych organów centralnych, a nawet… korespondować ze sobą. Rozporządzenie uderzyło w Ligę Narodową Polską – masową organizację założoną w 1848 przez obywateli „prowincyj polskich pod panowaniem pruskiem (lub austryackiem) zostających korzystając z otrzymanego i na przyszłość zagwarantowanego prawa asocyacyi” – którą na mocy tego rozporządzenia rozwiązano.

prawo spółdzielcze

1867 - 27 marca uchwalono pruskie prawo spółdzielcze („Das preußische Gesetz betreffend die privatrechtliche Stellung der Erwerbs- und Wirtschafts-Genossenschaften”). Ustawa ta regulowała status prawny spółdzielni w Prusach, w tym warunki ich działalności, odpowiedzialność członków, organizację, nadzór itp. Było to konieczne, gdyż prężnie rozwijający się ruch spółdzielczy (głównie spółdzielczość bankowa) wymagał unormowania. Do tego momentu bowiem W praktyce spółdzielnie często działały jako „dozwolona spółka prywatna” (zugelassene Privatgesellschaft) czyli bez osobowości prawnej potrzebującej specjalnego zezwolenia. Z uwagi na powstanie Związku Północnoniemieckim (Norddeutscher Bund) prawo to Ustawą z 4 lipca 1868 r. (weszła w życie 1 stycznia 1869 r.) rozciągnięto na inne kraje związkowe.

Rzesza

Nowy kodeks

Niemiecki kodeks cywilny obowiązujący od 1 stycznia 1900 od par. 21

Wolność zrzeszania się czy ustawa kagańcowa?

1908 (19 kwietnia) w Rzeszy Niemieckiej, a tym samym w terenach dzisiejszej Polski zajętej przez Prusy, zaczęło obowiązywać prawo o stowarzyszeniach i zgromadzeniach (Reichsvereinsgesetz – RVG). Ujednolicono w ten sposób prawo, które do tej pory było różne w różnych landach.

Komentarz:

W sumie było to krok w kierunku liberalizacji prawa do zrzeszania – np. kobiety uzyskały prawo do uczestnictwa w stowarzyszeniach politycznych, rozszerzono prawo do zrzeszania się w Saksonii czy w Prusach, a więc i na terenach zaboru pruskiego. Jednak w niektórych innych landach (np. Wirtembergia i Badenia) zmiany traktowane były jako ograniczenie wolności zrzeszania. Także przez Polaków prawo to uznane została za „ustawę kagańcową”, gdyż nakazywała obowiązek rejestracji statutów w języku niemieckim i organizowania publicznych zgromadzeń w tym języku. Ciekawym przykładem radzenia sobie z tym zakazem była np. inicjatywa oddziałów polskiego Towarzystwa Wyzwolenie w Niemczech , które zdecydowało się w 1913 roku na zorganizowanie publicznego zjazdu, poświęconego „zachowaniu wiary i mowy ojców”… za granicą. Na miejsce zjazdu wybrano przygraniczne miasteczko w Holandii, gdzie oczywiście mówiono po polsku. [por. Armin Lach, Od Eleusis do Tarnowskich Gór].

Gleichschaltung po 1933

1933. Po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech – a więc dotyczyło to także blisko 1/3 obszarów dzisiejszej Polski – przyjęto ustawy o zrównaniu krajów związkowych z Rzeszą (Gleichschaltungsgesetz). Termin Gleichschaltung (od tego glajchszaltować) stał się synonimem ujednolicania i podporządkowywania całego społeczeństwa, w tym organizacji społecznych, ideologii hitlerowskiej. Część organizacji rozwiązano (np. sportowe kluby robotnicze czy loże masońskie), resztę włączono w system podporządkowany NSDAP.

Komentarz:

Glajchszaltowanie organizacji odbywało się w wymiarze symbolicznym, w tym przyjmowanie narodowosocjalistycznej narracji, ale też organizacyjnym. W miejsce demokratycznych struktur, zgodnie z „zasadą wodzostwa” (Führerprinzip) , wprowadzano zasadę hierarchicznej organizacji i bezwzględnego podporządkowania się wobec poleceń przełożonych. Poszczególne organizacje włączano w scentralizowane struktury, które bezpośrednio lub pośrednio podlegały NSDAP. Co ciekawe, w wielu wypadkach, przymus nie był konieczny i organizacje z własnej woli (Selbstgleichschaltung) podporządkowywały się nowym zasadom działania.