Mikrowykłady z historii prawa - bractwa

Mikrowykłady z historii prawa dla organizacji

1506

wydrukowany zostaje Statut (Statuty) Łaskiego, czyli „Przesławnego Królestwa Polskiego przywileje, konstytucje i zezwolenia urzędowe oraz uznane dekrety” (Commune Incliti Poloniae regni privilegium constitutionum et indultuum publicitus decretorum approbatorumque), pierwszy w Polsce wydany drukiem urzędowy zbiór prawa. Jednak nie było to proste zestawienie już istniejących aktów prawnych, ale także ich porządkowanie, hierarchizowanie i interpretowanie. Miało to dla ówczesnych organizacji duże znaczenie.

Statut Łaskiego wprowadził ujednolicone regulacje dla bractw i fundacji kościelnych, podnosząc ich znaczenie prawne. Przed 1506 r. bractwa mogły opierać się na zwyczajowym prawie biskupim, ale nie miały jednolitego statusu w prawie świeckim. Dzięki zapisom Łaskiego fundacje mogły dochodzić swoich praw w sądach świeckich, co jest historycznie potwierdzone np. w sprawach spornych o zapisy testamentowe między szlachtą a zakonami. Można powiedzieć, że zmienił się ich status z jedynie „pobożnego stowarzyszenia” na „podmiot publiczny”.

Łaski uporządkował wcześniejsze przywileje Kazimierza Wielkiego dotyczące martwej ręki (tzn. kumulowania majątków kościelnych), ale nadał im moc powszechnie obowiązującą. Ograniczało to możliwość przekazywania majątków, a każda nowa fundacja wymagała zgody władcy.

Co ciekawe, Statut wprowadzał też formę kontroli nad majątkiem bractw i ówczesnych szpitali. Symbolem był nakaz istnienia tzw. „skrzynki brackiej” z dwoma kluczami (analogia np. do dzisiejszych dwu podpisów na przelewie). Nadawał też prawo kontroli finansowej starostom i radom miejskim.

1569

Pius V zastrzegł bullą Inter desiderabilia (28 czerwca) mistrzom Zakonu Kaznodziejskiego (dominikanom, sam zresztą był dominikaninem) wyłączne uprawnienia do zakładania bractw różańcowych, a bullą Consueverunt Romani Pontifices (17 września) ostatecznie ukształtował tę formę organizacji. Oczywiście był to koniec długiego procesu. Pierwsze "w dzisiejszym rozumieniu" Bractwo Różańca świętego powstało w 1475 r. w Kolonii i uzyskało aprobatę kościelną w latach 1476–1479, m.in. dzięki dokumentom legackim i bullom Sykstusa IV. Również na terenach dzisiejszej Polski bractwa powstały jeszcze w XV wieku i tak we Wrocławiu (1481), w Krakowie (1484), w Braniewie (1485), w Świdnicy (1489), w Brzegu (1489), w Darłowie (1491), w Dąbiu (1492), w Szczecinie (1492), w Kołobrzegu (1493), w Nieszawie (1496), w Gdańsku (1499) (Kliknij). Warto tu dodać, że swoistym wyróżnikiem bractw różańcowych w porównaniu z innymi bractwami przedtrydenckimi było nakładanie na braci i siostry obowiązku wpisowego czy składki członkowskiej.

Komentarz:

Bractwo różańcowe jest uznawane głównie za formę bractwa dewocyjnego (wspólnoty modlitewnej), ale warto pamiętać, że z jednej strony było ono niewątpliwie formą edukacji, "poręcznym narzędziem ewangelizacji dzięki klarownej strukturze i prostemu przekazywaniu skomplikowanych prawd teologicznych" (Kliknij). Z drugiej zaś strony, i tak go traktował Pius V, było uznane za oręż, rodzaj broni w walce ze złem. To przekonanie o wykorzystywaniu różańca jako sposobu walki nie jest obce i współczesnym ruchom religijno-politycznym. Warto tu jednak dodać, że niedocenianie np. form modlitwy jako elementu skutecznych kampanii społeczno-politycznych ogranicza możliwość zrozumienia takich wielkich ruchów obywatelskiego nieposłuszeństwa jak te prowadzone np. przez Gandhiego czy Kinga (Kliknij), czy działań takich grup samopomocy jak np. AA.

1608

bulla papieża Klemensa VIII Quaecumque a Sede Apostolica wprowadziła nowy porządek w ruchu bractw kościelnych. Po Soborze Trydenckim położono kres dużej niezależności prawnej dotychczasowych bractw i ich niekontrolowanemu, w dużej mierze, rozwojowi. Teraz, przynajmniej w teorii, konieczne było posiadanie trzech dokumentów prawnych: aktu fundacji (zapisu na rzecz bractwa), erekcji (połączonej najczęściej z introdukcją do konkretnego kościoła) bractwa, oraz aprobatę, ze strony biskupa ordynariusza, obu tych dokumentów. Bulla dodatkowo nakazywała aby „bractwa i zgromadzenia gdziekolwiek i przez jakąkolwiek władzę erygowane i ustanowione (…) zastosowały się do nowych przepisów według formy przez Nas aprobowanej” i zobowiązała je by „w ciągu roku, jeśli są w Europie, a w ciągu dwóch lat, jeśli są poza Europą – od dnia opublikowania obecnej konstytucji (…) do starania się w Rzymskiej Kurii o zaliczenie ich; w przeciwnym wypadku po upływie tego czasu erekcje, ustano­wienia i jakiekolwiek przekazywanie przywilejów, władz, odpu­stów i innych łask duchowych i indultów, na mocy tych agregacji im udzielonych, tracą moc prawną i tym samym są uważane za odwołane i uznane za zniesione”. Bulla m.in. zezwalała też zakonom, za zgodą ordynariuszy miejscowych, na erygowanie bractw typowo zakonnych przy kościołach parafialnych.

1822

dekretem cara z 28 marca zabroniono działalności bractw żydowskich. Były to przede wszystkim bractwa pogrzebowe (Chewra Kadisza), które istniały w każdym z kahałów. Kahały (samorząd żydowski) zostały zlikwidowane na początku tegoż roku i zostały zastąpione dozorami bożniczymi wprowadzonymi odgórnie w 1821 roku. A jednak bractwa nie zaprzestały działalności (np. część działała jako „służba pogrzebowa”), a z czasem obok typowych bractw powstawały i świeckie stowarzyszenia o podobnych celach. Organizowanie się ludności żydowskiej na terenach Rzeczypospolitej – z Sejmem Czterech Ziem (1580–1764), z systemem kahałów i sztetli (samorządnych miast żydowskich), z żydowskimi bractwami i cechami rzemieślniczymi, później z różnorodnymi organizacjami społecznymi, w tym także historią z czasów II wojny światowej, związaną choćby z Żydowską Samopomocą Społeczną – to ważny element tradycji samoorganizacji.